فيليدا براون می گويد بچه ها ... آنها تمام وقت خود را با بازيهای ويديوئی و رد و بدل نمودن نوشته برای يکديگر صرف می کنند آيا می توان به پای آنها رسید ؟

يک جمله تکراری ، ممکن است ، ولی بايد بپذيريد که اين موضوع واقعيت دارد. بیشتر بچه ها در برنامه ريزی ويديو و set up کردن کامپيوتر ، از پدر و مادرخود بسیار بهتر هستند. آنها می توانند پدر و مادر خود را در بازيهای ويديوئی شکست دهند و  احتمالا فکر می کنند که از پدرو مادر خود باهوشترند. اما باعث شگفتی است که اين بچه ها ممکن است راست بگويند . اگر از تست های IQ چيزی دستگيرمان شود ، نشان    می دهد که جوانان امروزی واقعا" با هوشتر از پدر و مادر خود هستند. مطالعات انجام شده در کشورهای متعددی نشان می دهد که نمرات IQ لااقل از دهه 1950 ميلادی ، درحال افزايش است ، بدين ترتيب اگر فردی دارای IQ متوسط آن دوره باشد ، امروز کم هوش درنظر گرفته می شود. بنظر می رسد که باگذشت هرنسل ، انسانها با هوشتر و با هوشتر می شوند ، ولی نه به اين سرعت.

 هوش یک مفهوم بی ثبات و وابسته به زمان می باشد و بين روانشناسان ، جدالهای جدی ای برسر اين مسئله که چه چیزی بعنوان افزايش ميزان IQ درنظر گرفته شود، وجود دارد برخی از محققان بر اين باورند که ما اصلا" باهوشتر نمی شویم ، بلکه فقط در حل برخی از مسائل خاص ، مهارت می يابيم. با اين وجود، ديگران می گويند که ، آنها بازتاب افزايش ميزان IQ را در دنيای واقعی سنجش هوش ديده اند و برای مغشوش تر ساختن امور، توصيه هايی وجود دارد و زمان آن رسيده که به آنها خاتمه دهيم.

ما بايد با اينها چه کار کنيم ؟ برای پرسش دراين زمينه ، بايد از شخصيت بارزی چون James Flynn ، استاد علوم سياسی دانشگاه Otago درDunedin نيوزيلند استفاده نمود.

وی ابتدا نشان داد که ميزان IQ در اواسط دهه 1980 ميلادی افزايش يافته است. اين روش با توجه به القابی که ديگران به آن داده اند، تحت عنوان اثر فلين شناخته شده است ، يافته ها ، سئوالات جديدی را در اين مورد برانگيخت که آيا تست های IQ قادر به بازگو نمودن یکسری از مسائل هستند يا خير . در رويداد بزرگی که در سال 1987 ميلادی در روزنامه ها بچاپ رسيد ، Flynn بکمک تست های قدرت استدلال افراد ، مقايسه هايی را با جزئيات کامل در 14 کشور انجام داد. اين اطلاعات ازکشورهايی مانند بلژيک و هلند که خدمت سربازی تا سال 1980 ميلادی در آنها جريان داشت ، بدست آمد . ضرورتا" ، هرمرد جوانی ( و در برخی از کشورها ، هر زن جوانی ) مجبور به انجام تست هايی بودند که بر اساس طرحهايی تعيين شده بود ، و از اين رو ، نتايج شاخصی برای آن جمعيت محسوب می شد.

نتايج ، از کشوری به کشور ديگر متفاوت بود ، ولی نتايج آنها را می توان به ميزان IQ تبديل نمود تا بتوان آنها را با يکديگر مقايسه کرد. در کشورهای ديگر ، می بايستی فلين به اطلاعات تست IQ اعتماد نمايد بطور کلی نتايجی را که او در( Psychology Bulletin( p171 ,vol 101  به چاپ رسانيد ، رشد واقعی را در امتيازات ، تا 25  امتياز در يک نسل نشان داد.

با اين وجود ، هنوز نمرات خام کلی ، مطالب زيادی را برای فلين آشکار نساخت . برای افزايش يافته ها ، او به امتيازاتی توجه کرد که هر تست IQ منطقی برای سنجش قدرت کلام ، شمارش و ديد فضايی انجام شده بود . این گروه آخر ، معمولا" ماتريس های Raven را نيز شامل ميشود. اشکال متسلسل که يک قسمت آن گم شده بود. داوطلب می بايستی از بين متغيرها ، يکی را انتخاب کرد. مثلا" اينکه کدام شکل را بايد در ناحيه خالی قرار داد . زمانی که فلين به امتيازات بيشتر دقت نمود ، طرح کلی ، کاملا" واضح بود بيشترين افزايش امتيازات تقريبا" در هرمورد ، مربوط به ماتريس Raven و تست های مشابه به آن بود ، در حاليکه امتيازات شمارشی و کلامی ، افزايش ناچيزی را نشان می داد. از زمان تحقيق نوشته شده در سال 1987 ميلادی فلين ،بيشتر کشورها ، بعلاوه اسرائيل و اخيرا" آرژانتين را مورد توجه قرار داده بود . وی سمت گيری رو به افزايش مشابهی را بدست آورد که علت بيشتر اين افزايشها مهارتهای ديدن فضايی و خيالی بوده است.

فلين از پر معنا بودن اثری که بنام وی نامگذاری شده مطمئن است ولی ، به اين مسئله که ما به مغزهای متفکر تبديل می شويم اعتماد ندارد. او می گويد که اجداد ما از ما عقب نمانده بودند و ما هم نابغه نيستيم . احتمالا" ما ، فقط مهارتها و عادات ذهنی خود را که سبب حل شدن مسائل ذهنی می شود را افزايش داده ايم. مهمتر آنکه اين مسائل را جدی تر می گيريم.

فلين می گويد : انسانها برای حل يکسری از مهارتها پيشرفت نموده اند . دلیل او اين است که با گذشت زمان جامعه ما ، مردم را وادار به فراگرفتن اين مهارتهای ذهنی نموده است . زمانيکه اجداد ما بزرگ می شدند ، مردم مهارتهای ذهنی ديگری چون محاسبات ذهنی یا حفظ کردن لغات متعدد را مهم می دانستند . عکس العمل آنها در برابر برخی از اين مسائل که ما اکنون آنها را جدی می گيريم می توانست اين باشد که حالا فايده آن چيست ؟

فيلن بر اين باور است که در جوامعی که تست هوش بعنوان يک نگرانی در نظر گرفته می شود ، مهارتهايی چون حل مشکلات بطريقه ذهنی ، سريعتر از مهارتهای ديگر رشد می کند. همچنين نياز به توانايی های ديدن فضايی ( سه بعدی ) به اين علت رشد يافته که ما نياز به استفاده از کامپيوتر ، تلويزيون و رانندگی کردن داريم . پس ، انتظار می رود که نسلهای موفق مهارتهای فردی را ، در اين جهت بيشتر از جهات ديگر رشد دهند. او می گويد : تصور نمی کنم که هوش يکباره افزايش يابد. بيشتر روانشناسان پذيرفته اند که ميزان IQ افزايش پيدا کرده ولی در مورد اينکه چه مقدار افزايش يافته است ، نظرات مختلفی وجود دارد. برخی مانند ، Robert-Howard روانشناس تجربی دانشگاه New South Wales سيدنی به اين موضوع اشاره می کند که هوش عمومی ما ، بر اثر تغذيه بهتر ، خانواده های کوچکتر ، تحصيلات بالاتر و ديگر تغييرات محيطی بالا رفته است. John Rust از کالج Goldsmiths دانشگاه لندن ، براین عقيده است که فقط جبر در انجام فعاليتهای ديد فضايی سبب افزايش ميزان IQ نمی گردد. در بين عوامل فراوانی که وجود دارد ، او معتقد است که با پيچيده تر شدن جامعه ، مردم بايستی بر روی تمام مسائل فکر کنند . همچنين وی اشاره می کند که اگر يک انسان پيشرفته مانند آينشتاين که تئوری نسبيت را کشف نمود ، مفهومی را کشف نمايد برای ما راحتر خواهد بود تا بطريقی ماهرانه تر انديشه نماييم.

بطور کلی ما بايستی ياد بگيريم تا با ايده های پيچيده تر سروکار داشته باشيم. ولی برخی از محققان در تست های IQ به فراسوی جلوه گری انسان می نگرند و به تحقيق در مورد شواهدی در دنيای واقعی پرداخته اند که بيانگر باهوشتر شدن انسانها می باشد.

در مطالعه ای که در سال گذشته به انجام رسيد ، Howard مجموعه ای از شاخصهايی که شامل ميزان بهره وری علمی و حضور در بازيهای فکری نظير شطرنج ، بريج و شطرنج ژاپنی بود را تجزيه و تحليل نمود. وی بطور آزمايشی دريافت که حقيقتا" مردم ، بطور فزاينده ای باهوشتر شده اند. بعنوان مثال ، سن جوانترين و ماهرترين بازيکن شطرنج از سال 1991 ميلادی چهار برابر کاهش يافته است درحاليکه از سال 1950 ميلادی تا آن زمان تغيير ايجاد نشده بود. بايد پذيرفت که هيچکدام از معيارها به تنهايی يک شاهد مجاب کننده برای افزايش هوش نمی باشد. مثلا" افزايش ميزان بهره وری علمی ، بسادگی بيانگر اين حقيقت است که دانشمندان همواره تحت فشار فزاينده ای قرار دارند تا مقالات تحقيقی خود را بچاپ برسانند و تعدادی از اندازه گیری ها ، مانند امتيازات انحصاری ، روند آشکاری را نشان نداده است. با وجود این محدوديتها، Howard تشخيص داد که که واقعيتی به وقوع پيوسته است ، بويژه در مورد مهارتهای ديد فضايی ، که بازيکنان شطرنج ماهر بدان نیاز دارند.

وی می گويد : کودکان از لحاظ ديداری باهوشتر می شوند ، چرا که آنها همواره با موضوعات ديداری سروکار دارند و همانند فلين بر این باوراست که اين امر ، سبب افزايش IQ آنها می گردد. علت زمينه ای هرچه باشد ، بنظر می رسد که اثر فلين حقيقت دارد. زمانيکه مجبور به حل مشکلی باشيد یا موضوع مهارتهای ديد فضايی مطرح باشد ، شما از پدر و مادر خود باهوشتر و از پدربزرگ و مادر بزرگ خود بسيار باهوشتر هستيد ، اما آيا همواره می تواند اينگونه باشد؟ آيا کسی باهوش متوسط امروزی ، در سال 2050 ميلادی بمانند يک کودن است ؟ احتمالا" نه تحقيقات اخير ، Howard را به مسير تحقيقاتی متفاوتی هدايت کرده است. برعکس ، اکنون وی بر این باور است که افزايش هوش ، احتمالا" در کشورهای صنعتی به اوج خود رسيده است . بخشی از نتايج وی از بررسی هايی که بکمک معلمان مدارس صورت گرفته ، بدست آمده است . او می گويد : اگر هوش در حال افزايش باشد ، معلمان بايستی آنرا گزارش دهند.

هیچکس اين مسئله را بطور سيستماتيک از آنها بازخواست نکرده است . به همين خاطر Howard به کمک معلمان دبيرستان های سيدنی که از سال 1979 ميلادی در آنجا کار می کرده اند ، بررسی های را به عمل آورده است . بيشتر آنهايی که به اين سئوال جواب داده اند ، اظهار داشته اند که هوش عمومی افزايش نيافته است . سپس Howard همين پرسشنامه را به معلمان با تجربه در مدارس ابتدايی استراليا ، سنگاپور و کره جنوبی داد. تفاوتها بسيار چشمگير بود . معلمان دبستانی در استراليا اظهار داشته اند چندين سال است که بچه ها باهوشتر نشده اند . ولی معلمان دبستانهای سنگاپور و کره جنوبی به وضوح اظهار داشته اند که در آنجا ، بچه ها باهوشتر شده اند. Howard می گويد: کاملا" بديهی است که بچه های امروزی باهوشتر از بچه های قبل هستند. او معتقد است که اين مسئله در قياس با نظرات معلمان استراليايی ساختگی نيست . " تعبير من اين است که افزايش هوش عمومی درکشورهای صنعتی ساليان سال است که متوقف شده است " . او حدس می زند که در جوامع صنعتی ، تغييرات اجتماعی ای که سبب تحريک افزايش هوش عمومی می شوند، اکنون کاملا" پايدار و مشخص شده است ، فقط مهارت های ديداری ، فضايی رو به بهبود است. بر عکس ، اقتصاد بسيار روبه رشد آسيايی ، در طی 40 سال ، آن جوامع را به جوامع پيشرفته تبديل کرده است و تغييرات سريع ادامه دارد. بعنوان مثال Howard برای حمايت از اين نظريه ، اطلاعات بدست آمده از دانمارک را بيان می کند. هنوز ارتش دانمارک ، مردان جوان را برای خدمت سربازی ضروری احضار می کند ، با اين وجود، تعداد کمی از افراد ، بايستی خدمت سربازی را بر خلاف ميل خود انجام دهند. از سال 1957 ميلادی همه اشخاص 17 ساله ، تست هوش دقيقا" مشابهی را انجام دادند.  که تست های مشابه ماتريس Raven را شامل می شود. همچنين داوطلبان بايستی بتوانند اشکال هندسی اصلی که در بوجود آمدن اشکال پيچيده تر نقش دارند را شناسايی کنند. سئوالات شفاهی نيز دارد. مانند آيا خورشيد همانند ماه برای روز است ؟ و سئوالاتی در مورد سری اعداد مانند 8532 ؟ نتايج اين آزمون ها توسط Tomas Teasdale نوروپاتوبيولوژيست دانشگاه کپنهاک و David Owen که اکنون در دانشگاه نيويورک می باشد ، به دقت بررسی گرديد . در طی دهه های 1960 و 1970 ميلادی ، نمراتی که بر پايه يک معيار مشخص سنجيده شده بود در کشورهای ديگر نيز افزايش يافته بود. اما در طی دهه 1990 ميلادی ميزان رو به بهبود IQ به اندازه یک واحد کاهش يافت(telligence, vol.28 p.115 ) بعلاوه ، امتيازات فقط در ارتباط با سئوالات ديداری . فضايی بهبود یافته بود. اعمال شفاهی و شمارش، اهميت خود را از دست داده اند. همه چيز به اينجا ختم نمی شد. اخيرا" Teasdale گزارش داده است که نمرات از سال 1999 ميلادی به بعد يک کاهش عمومی را نشان  می دهد. وی می افزايد که سال 1999 ميلادی ، اولين سالی است که در آن تعداد نوجوانان دانمارکی ای که پس از 16 سالگی به تحصيلات دانشگاهی می پردازند ، کاهش يافته است . چرا اين مسئله اتفاق افتاده است ؟ يکی از علل آن می تواند آن باشد که برای سنجش ميزان توانايی افراد در اين تست ها ، محدوديت هايی وجود دارد و اکنون نوجوانان دانمارکی در حال رسيدن به آن هستند. ممکن است که يک حداکثر مطلقی برای تواناييهای افرادجهت انجام اين اعمال وجود داشته باشد بدون توجه به اين مطلب که فرهنگ رايج تا چه اندازه آن را مورد تشويق قرار می دهد. ولی بر اساس گفته های Tesadale جواب مسئله اين نيست . اين موضوع روشن نمی سازد که چرا نمرات روند روبه کاهش را پيدا کرده اند. اگر به آن حداکثر نرسيده باشيم ، نتايج تست بايستی آن را تحت فشار قرار دهد ، نه آنکه آن را کاهش دهد.

ترازکننده بزرگ

Howard براين باور است که ترازکننده نمرات IQ در دانمارک ، بدلیل مشکل انگيزه ، پايين می باشد . او از تحقيقات معلمان مدرسه در استراليا يک علامت هشدار دهنده ای را بدست آورد . بيشتر معلمان تصور می کردند که دانش آموزان آنها باهوشتر يا کودن تر از قبل نشده اند. ولی اکثريت قريب به اتفاق از اين مسئله شکايت می کردند که دانش آموزان نسبت به مدرسه علاقه کمتری نشان می دهند. Teasdale با هيپکدام از اين نظريات متقاعد نگرديد. نظر معلمان فقط نمونه ای از تمايل بزرگسالان نسبت به اين مسئله است که جوانان بدترينند. مسئله اين است که حتی در کره جنوبی که معلمان بر اين باور بودند که انگيزه دانش آموزان نسبت به گذشته کاهش يافته است . با این وجود ، بزرگترين و بدترين بخش گمشده در اين معما، نتايج ترک تحصيل کنندگان دوره دانشگاهی است. در سراسر جهان ، نتايج ، درحال بهبود يافتن يا بهتر شدن است يا آنکه به همان ترتيب باقی مانده است ؟ متاسفانه جواب دادن به این سئوال مشکل است . آزمونها در طی سال ها تغيير يافته اند. و به همين ترتيب تعيين اين که داوطلبان اين تست ها را با چه دقتی انجام می دهند نیز مشکل است. و اين مسئله که دريابيم بهترين حدس در اين مورد آن است که اگر روند کلی درحال کاهش نباشد ، تغييری نکرده است.

در ايالات متحده آمریکا ، که تست ترک تحصيل کنندگان نسبتا" بدون تغيير مانده است ، نتايج از دهه 1950 ميلادی بهترين حالت ثبات را نشان می دهد. در بريتانيا تعداد دانش آموزانی که نمرات بالايی را در سن 18 سالگی می گرفتند از سال 1990 بشدت افزايش یافته است . ولی Rust بر اين باور است که اين مسئله بيانگر افول استانداردهای آزمونها برای ورود افراد بيشتری به تحصيلات عالی می باشد . اگر بخواهيد ميزان راهيابی را از 5 به 3% برسانيد ، تنها راه ممکن اين است که استانداردهای ورودی را پايين بياوريم.

فلين شخصا" ازنزديک بر اين يافته ها نظارت دارد. وی در نتيجه گيری شتاب نمی کند بلکه منتظر می ماند تا نتايج بيشتری را از کشورهای ديگر بدست آورد. ولی او از خود سئوال می کند که آیا ما به جايی رسيده ايم که دانش آموزان ، ديگر دوست ندارند ، بيشتر از اين به آنها فشار وارد شود. آيا شرايطی که سبب چنين پيشرفت سرسام آوری در توانايی افراد شده است با رشد و غنی شدن هر چه بيشتر جامعه از بين می رود؟ وی اظهار می دارد که درتاريخ بشريت ، غنی شدن باعث نابودی می شود . به آنچه که بر سر رومی ها آمد نگاهی بيافکنيد : آنها تنبل شدند و يونانی ها را به خدمت گرفتند تا بجای آنها فکر کنند. تا به امروز دلیلی بر صحت اين مطلب وجود ندارد که ما فکر کنيم جوامع صنعتی شده  بدين راه کشيده شوند. اما شايد ، فقط شايد بايستی کمی نگران باشيم !

" به خانم معلـــم گفتم كه نقاشي خواب ديشب خودم را كشيده ام. اما او هم مثل بقيه بچه ها مرا مسخره كرد، من هم آنـــرا پاره كردم و به جاي آن يك خانه و يك درخت كشيدم! "

 مـــوانع خلاقیت در محیط خـــانواده

1- تاكيـد بيش از  حـد والديـن  بر هـــوش  و حافظـه  كـــودك

بسياري از والدين، ناآگاهانه  كودك خود را فقط  با هدف تقويت  مهارتهاي حافظه اي  و انباشتن  ذهن  وي از  اطلاعات لغوي  ،تربيت  و هدايت مي كنند و براي حافظه و هوش كودك اهميتي بيش از حد قائل مي شوند.اين گروه از والدين بدون در نظر گرفتن اين اصل تربيتي مهم كه تنها اطلاعات عمومي و داشتن حافظه ي قوي  براي تكامل و رشد فكري و باروري استعدادهاي كودك كافي نيست، با اصل قراردادن هوش وحافظه كودك ،از  پرورش ساير توانمنديهاي ذهني و رواني  كودك خود كه مهمترين آنها تفكرخلاق است، غافل مي مانند.

2- ايجاد  رقابت  ميان كــــودكان

معمولا رقابت ميان كودكان وقتي  پديد مي آيد  كه :

•  نوعي ارزيابـــي و رتبه بندي  توسط  والدين  وجـــود داشته باشد .
•  پاداش يا جايــــزه اي درميان باشد.

معمولا كودكان چنانچه  احساس كنند  كه كار آنها توسط والدين  مورد ارزشگذاري  قرار خواهد گرفت و يا به بهترين كار جايزه يا پاداش  داده خواهد  شد، بيش از آنكه به انجام بهتر كار بيانديشد،به كسب آن جايزه فكر مي كنند. ضمن اينكه گاهي اين رقابتها به ستيزه جويي ميان كودكان تبديل مي شود و سبب مي گردد تا آنها نتوانند  از توانايي ها و استعداد هاي واقعي خود استفاده  كنند.

3- تاكيد افـــراطي برجنسيت كــــودك 

تاكيد بر جنسيت  كودك و تمايز قائل شدن زياد ميان دختر و پسر يكي از موانع مهم رشد خلاقيت كودكان در گروهي از خانواده هاست. در برخي از فرهنگها بسياري از دختران و پسراني كه از تفكر هايي خلاق  برخوردار هستند،به سبب ملزم شدن به رعايت پاره اي از مقررات و هنجارهاي از پيش تعيين شده و هم چنين به دليل قرار گرفتن در نقش هاي قالبي كه فرهنگ و محيط بر آنها تحميل  كرده ،علائق و تمايلات خلاقانه خود را سركوب مي كنند و در نتيجه  به تدريج دچار تعارض شده و خلاقيت  آنها از بين مي رود.

4- قــــرار دان  قـــوانين  خشك و دست و پا گيــــر  در منـــزل

بسياري از والدين براي  كودك خود  قوانين  و مقررات  خشك و محدود كننده اي  نظير  تعداد  ساعتهاي درس  خواندن در روز ،راس  ساعت معين خوابيدن ،استفاده  از لوازم  خاص  و ... قرارمي دهند . پديد آوردن چنين شرايطي در منزل و اصرار و پافشاري بر رعايت  آنها از جانب  كودكان ،سبب مي  شود  كودك  تدريجا به كليشه اي و تكراري  رفتار  كردن عادت كند.  بايد توجه داشت كه افكار و رفتارهاي كليشه اي و تكراري  نقطه  متضاد  خلاقيت است .

5- عدم  آشنايـــی  والدين  با مفهوم  واقعـــی  خلاقيت

عدم آگاهي و شناخت برخي والدين از فرآيند رشد خلاقيت در كودكان و مطالعه نكردن آنها در اين زمينه ،سبب مي  شود آنها هيچگاه نتوانند براي پرورش و شكوفايي خلاقيت خود برنامه ريزي و اقدام صحيحي نمايند و به اين ترتيب  ناخواسته سبب مي شوند استعداد هاي خلاق كودك آنها به هدر رود.

6- انتقاد مكــــــــرراز رفتارهای  كـــودك

ارزيابي پي در پي رفتارهای كودك و زيرذره بين قرار دادن و انتقاد از كارهاي او در خانواده ،آزادي ،امنيت  خاطر و اعتماد به نفس  كودك را مختل مي سازد و ترس از اشتباه را در وي تقويت مي كند.اين  ترس چنانچه در كودك حالت مرضي  پيدا كند ،جرات ابرازهرگونه انديشه جديد و يا انجام كارهايي كه در عين خلاق بودن احتمال وجود اشتباه نيز در آنها وجود دارد را دركودك از بين مي برد و به اين ترتيب خلاقيت كودك كه لازمه اش  داشتن آزادي و امنيت خاطر در محيط  خانواده و ريسك پذيري و عدم ترس از اشتباه مي باشد، با مانع روبه رومي گردد.

 7- بيهـــوده  شمـــــــردن  تخيلات  كــــــودك

تخيل كودك اساس خلاقيت اوست و چنانچه تخيلات و روياهاي كودك مورد بي توجهي ،تمسخر و يا بيهوده  انگاشتن از جانب والدين شمرده شود، در واقع سرچشمه خلاقيت او خشكانده شده است. محكوم كردن خيال  پردازي كودك و وادارنمودن او به واقع بيني در خانواده نگرش و شيوه اي كاملا اشتباه است و براي  بذر حساس و زود رنج خلاقيت كودك ،آفتي  مهلك محسوب مي شود.

 8- عـــدم  شناسايــی علائق  درونــی  كـــودك

بسياري از كودكان خصوصا در سنين پايين ،از علائق و كششهاي خود نسبت به موضوعات و پديده هااطلاع  روشني ندارند و يا اينكه نمي توانند آنرا به زبان بياورند. اين موضوع از مواردي بسيار حساس بشمار ميرود  كه بايد از دوران كودكي مورد توجه والدين قرار گيرد . خانواده هايي كه نسبت به اين موضوع  بي  تفاوت هستند  و سعي  نمي كنند انگيزه ها  و موضوعات مورد علاقه كودك  خود را شناسايي وكشف  كنند، ناخواسته فرصتهاي زيادي را براي رشد خلاقيت  كودك از وي سلب مي كنند.

9- عــدم وجود حس شــــوخ طبعـــی  در محيط منـــزل

شوخ طبعي از شاخصهاي مهم خلاقيت به شمار ميرود و وجود حس شوخ  طبعي در فضاي  خانواده  بسيار حائز  اهميت است ، زيرا مستقيما به رشد خلاقيت كودك  كمك مي كند. اما در خانواده هايي كه فضاي زندگي آنها خشك ،رسمي و جدي است، زمينه اي براي بروز حس شوخ طبعي كودك  به وجود نمي آيد و در نتيجه در چنين  محيطي بسياري از كشش هاي خلا قانه كودك پنهان مي ماند.

10- تحميل  نقش  بـــزرگسـال به كــودك

بسياري از والدين علاقمندند كه كودك  آنها سريعا  رشد كند  و كودكي  خود  را پشت  سر بگذارد. آنها گاهي  براي تسريع اين امر سعي مي كنند  ا كودك خود مانند بزرگسالان رفتار كنند و به تبع آن از كودك خود توقع ايفاي نقش هايي بزرگتراز محدوده سني آنها را دارند. تحميل نقشهاي كاذب بزرگسالي به كودكان، روند رشد اجتماعي آنان را مختل مي سازد و سبب پديد آمدن رفتارهاي نابهنجار و تصنعي در آنها مي گردد وهمين امرباعث از بين رفتن  بسياري از استعدادهاي خلاق دوران كودكي مي گردد.

« به  تخيل  كودكان خود پروبال  بدهيد آن وقت از پرواز بلند آنها شگفت زده  خواهيد شد»

 يكی از عوامل مهم در رشد شخصيت كودكان، پرورش حس اعتماد به نفس در ايشان است. برای اين كه كودكان و نوجوانان بتوانند از حداكثر ظرفيت ذهنی و توانمندی‌های بالقوه خود بهره‌مند شوند، بايد بتوانند نسبت به خود خوشبين و نسبت به محيط اطراف دارای احساس توانايی بوده‌ از انگيزه‌های قوی برای تلاش برخوردار باشند و به يك كلام اينكه بايد از حس اعتماد به نفس برخوردار شوند. بيشتر صاحب نظران از اعتماد به نفس به عنوان يك نكته‌ی كليدی كه می‌تواند اغلب جنبه‌های زندگی انسان را تحت تاثير قرار دهد ياد می‌كنند. اگر والدين تمام تلاش خود را برای رشد و پرورش اعتماد به نفس در كودكان به كار ببرند، بهترين فرصت ممكن را برای رشد و تكامل استعدادهای بالقوه‌ی آنان مهيا كرده‌اند.

اعتماد به نفس يعنی اعتماد به خود، باور داشتن استعدادها و توانايی‌هايی خود برای يادگرفتن و پيشرفت كردن.

كسانی كه اعتماد به نفس ضعيفی دارند، تصميم‌گيری برايشان دشوار است؛ اغلب نمی ‌دانند در زندگی چه می ‌خواهند و به سختی با ديگران ارتباط برقرار می كنند. كودكانی كه اعتماد به نفس بيشتری دارند،  با بهره‌گيری از استعداد و خلاقيت خود به ابراز وجود می ‌پردازند و به راحـتی تحت تاثير قرار نمی ‌گيرند.

يكی از عوامل موثر در ايجاد اعتماد به نفس برخورداری از روابط خوب در دوران كودكی است زيرا در اين زمان است كه بذرهای  اعتماد به نفس در وجود انسان كاشته می ‌شود.

وجود اعتماد به نفس در پدر و مادر بيشتر از آموزش مستقيم آن  به كودكانشان موثر است. اعتماد به نفس خصوصيتی اكتسابی است. اين خصوصيت از طريق وراثت به كودكان انتقال نمی ‌يابد؛ ما به عنوان والدين نقشی اساسی در روند شكل‌گيری اين خصوصيت  در فرزندانمان داريم .

از راه‌های مختلف می توان به پرورش اعتماد به نفس در كودكان كمك كرد از جمله :

  محبت كردن به كودك : پايه‌ی احساس ارزشمند‌ی كودكان بخصوص در سال‌های اوليه از عشق و محبتی كه والدين به آن‌ها ابراز می ‌كنند محكم می ‌شود.

 احترام گذاشتن به شخصيت كودك : به اين معنا كه برای آنان شخصيت مستقل قايل شويم ، يعنی برای آنان اين حق را قايل باشيم كه  بتوانند طور ديگری فكر كنند و به شكلی ديگر غير از روش ما عمل كنند.

  گفتگو با كودك : با گوش دادن درست به كودكان و گفتگو با آنان نشان می ‌دهيم كه برايمان ارزش و اهميت دارند.

  كمك به رشد حس استقلال در كودكان : بايد به فرزندان‌مان فرصت بدهيم تا حدودی با مشكلات و موانع برخورد كرده و بر آن‌ها تسلط پيدا كنند. با اين كار به تدريج به توانايی خود در حل مشكلات اعتماد پيدا می ‌كنند.

  پذيرش كودك : اگر كودكانمان را همان طور كه هستند بپذيريم ، آن‌ها نيز می ‌آموزند كه خودشان را با همه‌ی نقاط ضعف و قوت خود بپذيرند و دوست بدارند.

  تشويق كودك : تشويق درست و بجا و بموقع باعث می ‌شود كه كودك نسبت به خود احساس مثبتی داشته باشد و اين خود باعث رشد اعتماد به نفس می ‌شود.

تنبيه‌های نادرست : اثر مخرب بر ايجاد اعتماد به نفس دارد

 سپردن مسئوليت : با سپردن مسئوليت‌های متناسب با توانايی ‌های كودك به او ثابت می ‌شود كه می ‌تواند از پس بسياری از كارها برآيد.

 فرصت انتخاب : با شيوه‌های درست به كودك فرصت دهيد تا آنچه را می ‌‌خواهد خود انتخاب كند.

خلاقيت : با ايجاد محيط مناسب برای پرورش خلاقيت كودك می ‌توان اعتماد به نفس را در او تقويت كرد.

1- ايجاد شرايط مطلوب و لوازم مناسب براي انجام تكليف شب

دانش آموز نمي تواند در هر جا و تحت هر شرايطي كاركند. درس خواندن نيز مانند همه كارهاي ديگر آداب و رسوم خاص خود را دارد و كودك براي اينكه بتواند خوب كار كند نيازمند محيطي مطلوب از نظر نور، سر و صدا و حرارت است. او جاي مناسبي براي نشستن مي خواهد و به لوازمي؛ مانند مداد، خودكار، پاك كن، خط كش، كتاب و جزوه درسي و احتمالاً فرهنگ لغات و چيزهايي از اين قبيل احتياج دارد كه لازم است اين وسايل را پيش از شروع به كار در كنار خود داشته باشد.
كودكان كلاسهاي پايين تر دوست دارند براي انجام تكاليف خود بخشي از اتاق را اشغال كنند كه در آنجا مادر يا پدرشان نيز به كاري مشغولند. آنان در كنار اولياي خود احساس امنيت بيشتري مي كنند. از آن گذشته آنها با نشان دادن گاه و بيگاه قسمتي از تكاليف خود تاييد اوليا را نيز براي ادامه كار مي طلبند. نوجوانان برعكس، غالباً به محيطي بي سروصدا نيازمندند، به طوري كه بتوانند كتاب و لوازم خود را با خيال راحت پخش كنند. برخي از آنان حتي تمايل به بستن در و پنجره دارند تا هيچ گونه سرو صدا و عامل مزاحمت، تمركز آنان را به هم نزند.
بعضي از كودكان ترجيح مي دهند در حال راه رفتن درس حاضر كنند، بعضي ديگر دوست دارند با همكلاسيهاي خود درس بخوانند. بايد ديد كودك كجا و چگونه مي تواند بهتر ياد بگيرد و در صورتي كه ميسر بود امكان انجام تكاليف را در شرايطي كه براي وي مطلوبتر است فراهم كرد.

2- شناخت روش يادگيري كودك

همان طور كه مي دانيم كودكان به طرق مختلف مطالب را فرا مي گيرند. "دلاگاراندري1" يكي از متخصصان تعليم و تربيت در فرانسه نحوه يادگيري دانش آموزان بسياري را در سنين مختلف مطالعه نموده است. وي اين نتيجه را مورد تاكيد قرار مي دهد كه برخي از كودكان آنچه را كه مي شنوند سريعتر و بهتر ياد مي گيرند و تصوير آن را در ذهن خود حفظ مي كنند، در حالي كه برخي ديگر، آنچه را كه با چشم خود مي بينند بهتر ياد مي گيرند تصوير آنچه ديده شده است بهتر در ذهنشان نقش مي بندد. كودكاني نيز وجود دارند كه با داشتن حس لامسه قوي اگر فرصتي براي انجام كارهاي دستي در ارتباط با مطالب درسي به آنان داده شود مطالب را بهتر درك مي كنند. (بريدن شكل مثلث يا مربع، درست كردن يك مكعب مستطيل با مقوا و . . . )
بر اساس پيشنهاد مربي فوق اگر بخواهيم به كودكي در انجام تكاليفش كمك كنيم بايد ببينيم او به طور طبيعي چگونه ياد مي گيرد و سپس تسهيلات لازم را براي اينكه بتواند به روش خود كار كند، برايش فراهم آوريم. تشخيص اين مساله چندان مشكل نيست؛ مثلاً پس از بازگشت از منزل دوستان، از گردش در پارك يا تماشاي يك موزه، دقت كنيم و ببينيم آيا او بيشتر به صحبتها و گفته هاي ديگران توجه داشته، آنها را به خاطر مي آورد يا آنچه را كه مورد مشاهده قرار داده است. اگر كودك شنيده هاي خود را بيشتر به ياد مي آورد، تصاوير ذهني او تصاويري سمعي است و اگردر به ياد آوردن آنچه ديده، بيشتر مسلط است، يادآوري تصاوير بصري در او آسانتر است. كمك ما به اين كودكان، ضمن آزاد گذاردن آنان در استفاده از روش خاص خود اين است كه تمريناتي به آنان بدهيم تا ساير حواس خود را نيز به كار گيرند. دلاگاراندري در كتاب خود تحت عنوان "نيمرخ آموزشي دانش آموزان" به انواع تمريناتي كه مي تواند حواس مختلف را تقويت كند و يا امكان يادگيري كودك را بهبود بخشد، اشاره مي كند.
نكته ديگر اين است كه فعاليتهاي ذهني كودك منحصر به دريافت اطلاعات نيست، بايد ديد ذهن وي چگونه روي اين اطلاعات كار مي كند. مطالعاتي كه در مورد دانش آموزان مختلف انجام گرفته است نشان مي دهد كه برخي از كودكان به هنگام يادگيري يك مطلب درسي ترجيح مي دهند آن را به قسمتهايي تقسيم كنند و هر قسمت را به طور دقيق بخوانند. آنان معمولاً با يادگيري يك بخش به بخش بعدي مي پردازند. نحوه درس خواندن بعضي ديگر از دانش آموزان اين است كه اول كل مطلب را يك بار مي خوانند تا اصل موضوع را دريابند سپس به يادگيري اجزاي آن مشغول مي شوند.
به همين ترتيب، براي بعضي از كودكان شباهت بين اجسام يا مجاورت بين آنها و براي بعضي ديگر تضاد بين اجسام يا امور، يادگيري را آسان جلوه مي دهد. بنابراين كمك ما به كودكان در انجام تكليف شب اين نيست كه روش خاص خودمان را به آنان تحميل كنيم، بلكه مهم رفتار و طرز برخورد ما با اين مساله است. برخورد مناسب آن است كه به آنان در شناخت روش مناسب يادگيري كه مخصوص آنان است ياري دهيم. اين كار چندان مشكل نيست و حتي يادآوري تجربيات غير درسي كودكان نيز مي تواند در اين مورد مفيد واقع شود؛ به عنوان مثال مي توانيم به همراه فرزند خود بيانديشيم كه او چگونه فلان فعاليت غير درسي را آن طور سريع و با موفقيت ياد گرفته است. اگر او بتواند به اين نكته پي ببرد و از همان روش در فعاليتهاي درسي اش نيز استفاده كند، مسلماً كار خود را بهبود خواهد بخشيد.

3- نظارت بر تكليف شب بله، اما تا چه حد؟

در حالي كه بسياري از كودكان وقتي بدانند فعاليت درسي مورد انتظار معلم چيست و معني پرسشها برايشان روشن و شرايط انجام كار مناسب باشد به كار مشغول مي شوند، بعضي ديگر در انجام تكاليف خود نيازمند نظارت و كمك مستقيم اولياي خود هستند.
بعضي از اوليا مرتب انجام تكاليف را يادآوري و وظائف درسي كودك را به وي گوشزد مي كنند، بدون اينكه بدانند اين كار باعث خواهد شد كودك بتدريج اولياي خود را در مسئول تكليف شب خود دانسته، به طور ناخودآگاه از زير بار وظايفش شانه خالي كند. بهتر اين است كه دورادور و به طور غير مستقيم تكاليف درسي را زير نظر داشته، مراقب حسن انجام اين كار باشيم؛ به عنوان مثال مي توان گاه از كودك سوالاتي بدين نحو كرد:
- كدام قسمت را مايلي اول بخواني؟
- آيا براي شروع كار به چيزي احتياج نداري؟
- مايلي قسمتهاي مشكل درس را درآوري و بعد باهم درباره اش حرف بزنيم؟
- چطور است اول مسائل را آن طور كه بلدي حل كني و بعد با هم راه حلها را ببينيم.
لزومي ندارد كه اوليا حتماً محتواي درس فرزند خود را بدانند تا بتوانند كمكش كنند.
كمك لازم، عبارت است از راهنمايي دانش آموز در سازمان دادن اوقات خود، تشويق او به انجام تكاليف و سركشي گاه وبي گاه براي اطمينان يافتن از اينكه كودك به خاطر مشكل خاصي كارش را متوقف نكرده باشد . اين نوع رفتار به كودكان نشان مي دهد كه كوشش آنان براي انجام تكليف شب مورد تشويق و تاييد است.
براي كودكي كه يادگيري مطالب درسي با يك دوست يا همكلاسي برايش مطلوبتر است مي توان شرايطي به وجود آورد كه با دوست خود درس بخواند و معلومات خود را تكميل كند. درس حاضر كردن با دوستان، تنظيم پرسش و پاسخ با آنان و گوش دادن به توضيحات يك همكلاسي و يا شرح دادن مطالب درسي براي ديگري، از روشهاي موثر يادگيري است. به همين ترتيب مي توان از همكاري و كمك خواهر يا برادر بزرگتر در حل مشكلات درسي كودك استفاده كرد. اين كار نه تنها مشكل درسي را حل خواهد كرد بلكه توضيح مطلب توسط خواهر يا برادر بزرگتر براي خود آنان نيز بدون شك مزايايي در برخواهد داشت كه از آن جمله مي توان به تسلط و احاطه بيشتر به مطالب درسي و رشد اعتماد به نفس در آنان اشاره كرد.
به طور خلاصه بايد گفت بهبود انجام تكاليف درسي كودكان در خانه كه همواره موضوعي براي نگراني اولياء است، نه به وسيله زور ميسر خواهد شد، نه با ابزار نگراني، نه با سرزنش و نه با تحميل راه و روش خودمان، اين روشها غالباً مقاومت كودكان را برخواهد انگيخت وبه بي ميلي و اكراه آنها به درس خواندن و مدرسه رفتن خواهد افزود. آنچه مهم است ايجاد محيطي مطلوب براي يادگيري و وجود اوليايي است كه بتوانند تفاهم، حمايت و حتي گاه همدردي خود را نسبت به كودك نشان دهند. اوليايي كه بتوانند از تكليف شب به عنوان وسيله اي در بهبود ارتباطات خانوادگي، در نزديك كردن افراد خانواده به هم و كمك متقابل به يكديگر استفاده كنند، اوليايي كه بتوانند به انگيزه و تمايلات، به اضطرابها و نگرانيهاي كودك خود توجه كنند، به روش خاص او در درس خواندن احترام بگذارند و هرگاه او در انجام تكليف خود بازماند، بتوانند با خونسردي به ريشه يابي مشكل او بپردازند.
بديهي است در امر نظارت اوليا بر انجام تكليف شب، ممكن است مساله اي نيز بي جواب بماند و كمكهاي اوليا در حل مشكل به جايي نرسد، اما اين موضوع هرگز نبايد باعث شود كه مساله درسي دانش آموز، به يك درام خانوادگي منجر شود.

معلماني كه در اول سال تحصيلي درباره تكاليف مورد انتظار، نحوه انجام و زمان ارائه آن با دانش آموزان و اولياي آنان مشورت مي كنند و به شاگردان اختياراتي در انجام تكاليف و نحوه ارائه آن مي دهند، معمولاً در دريافت، كيفيت مناسب تكاليف و جلب رضايت شاگردان، موفقيت بيشتري دارند.
اما در مورد شاگرداني كه به علل محروميتهاي فرهنگي، بي سوادي يا گرفتاري اوليا و شرايط نامساعد مسكن بندرت از عهده انجام خاصي را براي انجام تكاليف، زير نظر معلمان يا شاگردان كلاسهاي بالاتر تنظيم نمايد تا اين قبيل دانش آموزان بتوانند در محيطي آرام و پرانگيزه كار درسي خود را انجام دهند و احياناً با طرح مشكلات خود، از كمكهاي درسي لازم برخوردار گردند. در اين صورت تنها تكاليفي را مي توان به خانه فرستاد كه امكان انجام آن به تنهايي براي كودكان وجود داشته باشد.
در مورد كودكاني كه دچار عقب ماندگي تحصيلي هستند، دادن تكاليف كوتاه و تمرينات ساده و پرسيدن سوالاتي كه معمولاً اين كودكان بتوانند از عهده پاسخ برآيند، در رشد اعتماد به نفس آنها و ايجاد انگيزه براي شركت در فعاليتهاي كلاس، مسلماً موثر خواهد بود. برعكس، تكاليف سنگين و پيچيده كه خارج از توانايي اين كودكان است آنان را نسبت به انجام هر نوع فعاليت درسي دلسرد و از خود نااميد خواهد كرد.
معلم موفقي مي گفت من فرمول معجزه آسايي ندارم و علت علاقه شاگردان من به انجام تكاليف درسي اين است كه براي هر شاگرد يا هر گروه از شاگردانم تكاليفي تعيين مي كنم كه با توانايي و شرايط زندگي خانوادگي آنان مطابقت داشته باشد. من از شاگردان قويتر تكاليف پرحجم تر و نسبتاً پيچيده تري مي خواهم، اما در عين حال اين شاگردان را تشويق مي كنم تا نتايج كار و تجربياتشان را در كلاس با ساير بچه ها در ميان بگذارند و ديگران را دريافته هاي خود سهيم كنند.

تكليف شب و اوليا

تكليف شب در حالي كه مي تواند وسيله اي براي نزديك كردن و ايجاد صميميت بيشتر بين كودكان و اولياي آنان باشد. در بسياري از مواقع در شرايط نامطلوبي انجام مي گيرد و در نتيجه موضوعي براي درگيريها و اوقات تلخيهاي خانوادگي
مي شود. خستگي ناشي از كار خواندن روزنامه، تماس با دوستان و خويشاوندان باعث مي شود كه آنان، گاه برخوردي ناشي از
بي حوصلگي با فرزند خود داشته باشند و هر اشتباه و خطاي كودك را مورد سرزنش قرار دهند و احياناً وي را تحقير كنند.
بايد دانست كه براي بسياري از كودكان ايجاد محيطي آرام براي انجام تكاليفن محيطي كه آنان بتوانند دور از سروصداي تلويزيون، راديو و رفت وآمدها درس بخوانند و بدانند كه در صورت لزوم از كمكهاي فكري يكي از اطرافيان خود برخوردار خواهند بود، كافي است و اين قبيل كودكان انتظار ديگري ندارند. اما دانش آموزاني نيز تكاليف خود را انجام مي دهند كه مثلاً مادر، پدر يا بزرگسالي در كنارشان باشد و به كارهاي آنان نظارت مستقيم داشته باشد. اين كودكان در صورت عدم تمايل اوليا به همراهي با آنها در اين امر، از انجام تكاليف خودداري مي كنند. اين امر مي تواند ناشي از دلايل مختلفي از جمله نياز كودك به توجه بيشتر بزرگسالان باشد. كودكاني كه از تكليف شب به عنوان وسيله اي براي جلب توجه اوليا و نگه داشتن آنان در كنار خود استفاده مي كنند، به زبان بي زباني نشان مي دهند كه از توجه كافي برخوردار نيستند. در اين صورت شايسته است اوليا روابط خود را با فرزندشان مورد سوال قرار دهند و وقت بيشتري را صرف صحبت و توجه به او كنند. فرصتهايي مانند زمان بردن كودك براي خريد، گردش و پياده روي و صحبت با او در طي راه مي تواند به حل اين مساله كمك نمايد و نياز وي را در جلب توجه اوليا به هنگام انجام تكاليف درسي كاهش دهد.
گاه انجام تكاليف براي شاگرد بي معني و بي فايده به نظر مي رسد. زيرا او دقيقاً نمي داند چه بايد بكند و پرسشهاي معلم برايش مبهم است. در اين مواقع كمك به وي در مطالعه دقيقتر سوالات يا تشويق او به پرس و جو از يك همكلاسي، به روشن شدن موضوع كمك خواهد كرد.
عدم ارتباط مطالب درسي با زندگي روزانه كودك يكي ديگر از مواردي است كه او را نسبت به انجام تكاليف دلسرد مي كند. كودك مفيد بودن اين تكاليف را نمي تواند تشخيص دهد و نويدهايي از اين قبيل كه وقتي بزرگ شدي اين معلومات به دردت خواهد خورد، مشكل را حل نخواهد كرد. كمك لازم را در اين مواقع كوشش در ارتباط دادن وقايع و تجربيات زندگي خانوادگي با دروس مدرسه است؛ مثلاً براي شاگردان كلاسهاي او تا سوم دادن مسئوليتهايي مانند يادداشت كردن پيامهاي تلفني، تشويق آنان به نوشتن نامه به دوستان و بستگان، نوشتن خاطرات روزانه و از اين قبيل به معلوماتي كه در مدرسه فرا مي گيرد جنبه عملي مي دهد و به آن معني مي بخشد.
اكراه در انجام تكاليف گاه ناشي از جذابيت محيط اطراف بخصوص بازي با دوستان يا تماشاي تلويزيون مي باشد از طرفي شايد اولياي كودكان تصوير مثبتي از كار و فعاليت جدي به او ارائه نداده اند، در اين صورت چگونه مي توان از كودكي انتظار داشت كه از كاركردن لذت ببرد، در حاليكه هرگز چنين الگويي را در اطراف خود نديده است و هرگز به او نشان نداده اند كه انجام يك كار جدي و حل يك مشكل تا چه حد مي تواند لذتبخش باشد و ارزش اين را دارد كه انسان به خاطر آن لذتهاي زودگذر را فدا كند.

آنان كه نظر مخالف دارند

برخي تكليف شب را بخصوص در سطح ابتدايي كاري بيهوده مي دانند و عقيده دارند كه كودكان پس از يك روز طولاني و خسته كننده در مدرسه وقتي به خانه مي رسند بهتر است اوقات خود را با استراحت، بازي و يا اشتغال به يك كار سرگرم كننده و به هر حال فعاليتي غير درسي بگذارنند. اين قبيل اوليا كه اكثراً تحصيلات بالا و موقعيتي مناسب در اجتماع دارند، با استناد به گفته برخي از پزشكان عقيده دارند كه بسياري از عقب ماندگيهاي تحصيلي ناشي از خستگي ذهني كودكان است و اين طور استدلال مي كنند كه حجم زياد دروس و كمبود وقت براي استراحت و تفريح باعث مي شود كودكان نتوانند مطالب درسي را به خوبي هضم كنند و بتدريج با از دست دادن انگيزه و علاقه به درس خواندن، تمركز خود را نيز از دست مي دهند و به صورت شاگرداني كسل، بي توجه و مايوس در مي آيند.
نكته ديگري كه دليل مخالفت برخي از اوليا و مربيان تعليم و تربيت از جمله نويسنده فرانسوي؛ " فيليپ ميريو" است، اين است كه تكاليف درسي در خانه، بخصوص اگر سنگين و پيچيده باشد مي تواند تبعضيات اجتماعي را تشديد كند، زيرا تنها دانش آموزاني كه از داشتن پدر و مادري تحصيل كرده و محيط خانوادگي مطلوبي بهره مندند مي توانند در محيطي آرام و پرانگيزه براي انجام تكاليف، كار كنند و از نظارت و كمك اولياي خود در جايي كه دچار مشكل مي شوند برخوردار گردند. بديهي است چنين امكاني براي دانش آموز متعلق به قشر محروم جامعه وجود ندارد. اتاقهاي كوچك و پرجمعيت، بي سوادي يا كم سوادي اوليا، به عهده داشتن مسئوليتهايي در اداره خانه و نگهداري كودكان خردسالتر و غيره انجام تكاليف را در خانه براي اين كودكان بسيار دشوار مي سازد. لذا تكليف شب غالباً وسيله درگيري و ايجاد مشكلاتي بين اين قبيل شاگردان و معلمان مي شود.
درست است كه تكليف شب مي تواند مرور درسهاي روزانه باشد، كودك را به نظرم و ترتيب و قبول مسئوليت وا دارد و لذت انجام يك كار مستقل را به او بچشاند، اما براي اين كار بايد وسايل و امكان انجام آن در اختيارش باشد و از همه مهمتر روش انجام تكاليف را در مدرسه يادگرفته باشد.

آنان كه موافق تكليف شب هستند

وقتي كه معلمان درباره تكليف شب سخن مي گوييم اغلب آنان عقيده دارند كه اين اولياي دانش آموزانند كه بر دادن تكاليف درسي درخانه تاكيد دارند . يك مربي كودكستان مي گفت: " اوليا براي كودكان كودكستاني خود نيز تكليف شب
مي خواهند تا خيالشان راحت باشد كه بچه ها چيز ياد مي گيرند." از طرفي وجود تكليف شب بچه ها را سرگرم كرده، مانع مزاحمتها و سرو صداي آنان در خانه مي شود.
نتيجه يك همه پرسي كه چندي پيش توسط يك روزنامه فرانسوي درباره تكليف شب انجام گرفت، معلوم داشت كه بسياري از معلمان عقيده دارند كودكان و نوجوانان، علاقه مند به انجام تكاليف درسي در خانه هستند به شرط آنكه طولاني نباشد. بنا بر عقيده اين معلمان، تكليف شب باعث مداومت ارتباط بين مدرسه و شاگردان مي شود و مانع مي گردد كه بچه ها در بازگشت به خانه، مدرسه و وظائف تحصيلي خود را فراموش كنند.
اوليايي كه موافق تكليف شب هستند آن را وسيله اي براي تشخيص تواناييهاي درسي فرزندانشان مي دانند و معتقدند كه با نظارت به تكاليف متوجه مي شوند كه آنان تا چه حد مطالب را آموخته و چه كمبودهايي دارند.
اين قبيل اوليا معتقدند كه تكاليف درسي شاگردان، مي تواند وسيله اي براي برقراري ارتباط بين خانه مدرسه باشد، زيرا اوليا از طريق نظارت بر تكاليف متوجه مي شوند در مدرسه چه مي گذرد و چه تغييراتي در محتوا، روشها و برنامه هاي درسي داده شده است.
اين امر باعث مي شود كه آنان در مواردي به مدرسه مراجعه نمايند و معلم فرزندشان را ملاقات كنند. بديهي است اين امر در صورتي ممكن است كه اوليا احياناً به علت داشتن خاطرات نامطلوب از دوران تحصيلي خود، از تماس با مدرسه واهمه نداشته باشند و ضمناً محيط مدرسه و برخورد معلمان نيز گرم و پذيراي اوليا باشد.

تكليف شب و مدرسه

با اينكه در بسياري از كشورها، به علت شرايط مطلوب يادگيري در كلاسها، وجود معلمان ورزيده، كلاسهاي كم جمعيت و غيره مساله تكليف شب لااقل در دوره ابتدايي كنار گذاشته شده است و جاي خود را به انجام فعاليتهاي خلاقه و مورد علاقه كودكان داده است، در كشورهايي مانند كشور ما كه به علت رشد سريع جمعيت و در نتيجه كلاسهاي پرتراكم، كمبود معلمان، مدارس چند نوبته و . . . دانش آموزان وقت محدودي را در مدرسه مي گذرانند و لذا شرايط آموزش و پرورش مورد انتظار به دليل مشكلات فوق نمي تواند فراهم باشد، لازم است كودكان آنچه را كه در مدرسه آموخته اند در خانه تمرين و تكميل كنند. از آن گذشته در شرايطي كه امكان پرسش و پاسخ در كلاسها محدود است، تكليف شب مي تواند براي معلمان وسيله اي جهت شناخت تواناييهاي درسي شاگردان باشد.
بايد دانست كه يادگيري مطالب درسي تنها دريافت اطلاعات در مدرسه و مرور آنها در خانه نيست، بلكه شامل يك سلسله فعاليتهاي مختلفي است كه كودك بايد در مورد آن اطلاعات انجام دهد تا بتواند آنها را در ذهن خود جايگزين نمايد.
نگارنده به ياد دارد كه يك روز دانش آموزي كه به علت عدم يادگيري مطلب درسي مورد سرزنش آموزگار خود قرار گرفته بود مي گفت:
- ولي من از روي درس چند بار خوانده ام، نمي دانم چرا نمي توانم ياد بگيرم.
بر خلاف آنچه ظاهراً به نظر مي رسد، درس حاضر كردن كار آساني نيست و بسياري از دانش آموزان نمي دانند چگونه درس بخوانند، آيا بايد از روي مطلب خواند؟ چگونه؟ چند بار؟ در كنار مطلب درسي از چه لوازمي بايد استفاده كرد؟ مداد؟ كتابچه؟ خط كش؟ جزوه درسي؟ فرهنگنامه و كتابهاي مرجع؟
آيا بايد از كسي كمك گرفت؟ از چه كسي؟ چه وقت مي توانيم مطمئن شويم كه مطلب را ياد گرفته ايم؟ وقتي بتوانيم آن را با كلمات خودمان بيان كنيم؟ وقتي آن را حفظ شويم؟ وقتي بتوانيم خلاصه كنيم؟
بنابراين لازم است معلمان شاگردان را با روشهاي مختلف درس حاضر كردن، چگونگي انجام تمرينات درسي، مرور يك مطلب براي امتحان و برنامه ريزي براي انجام تكاليف آشنا كنند. نكته ديگر اين است كه پرحجم ترين و سنگين ترين تكليف شب نيز نمي تواند جبران درسي را كه در كلاس خوب تفهيم نشده است، بكند و براي تضمين موفقيت تحصيلي شاگردان نبايد روي درس خواندن آنان در خانه و كمك اوليا تكيه كرد.
بله، تكليف شب در شرايط فعلي مدارس ما امري لازم به نظر مي رسد اما تكليفي كه طولاني و خسته كننده نباشد، انگيزه انجام آن در شاگردان به وجود آمده باشد و با توانايي آنان از نظر جسمي و ذهني مطابقت كند.
معلمان نيز اين نكته را فراموش نكنند كه هيچ بزرگسالي حاضر نيست پس از گذراندن يك روز طولاني در اداره، به محض بازگشت به خانه تا پاسي از شب به تكرار كارهاي اداري روزانه بپردازد.

1- ميوه و سبزي فراواني در يخچال داشته باشيد و به عنوان ميان وعده ، به جاي مواد کربوهيدرات دار، به کودک خود بدهيد. ميوه و سبزي هايي را به کودک خود بدهيد که آب زيادي داشته باشد مثل هلو ، هندوانه ، طالبي ، خربزه ، کرفس و خيار . موز و کشمش را کم مصرف کنيد ، زيرا نسبت به ساير ميوه ها داراي قند بيشتري هستند، اگر هم مصرف کرديد بلافاصله مسواک بزنيد. 2

- به همراه ناهار يا به عنوان ميان وعده، پنير مصرف کنيد. مصرف انواع پنير به خصوص پنير کهنه مثل پنير چدار باعث ترشح بزاق مي شود و بزاق تکه هاي غذا را از دندان ها دور مي کند. 3

- مواد غذايي چسبنده را که نياز به جويدن زيادي دارند، مصرف نکنيد. کشمش، انجيرخشک، کلوچه، پاستيل، عسل ، شيره، شکلات هاي چسبنده و شکلات کاکائويي به دندان ها مي چسبند و بزاق نمي تواند آنها را از دندان جدا کند. اگر کودک شما چنين مواد غذايي را مصرف کرد، بايستي بلافاصله دندان هاي خود را مسواک بزند.

4- خوراکي هاي شکردار را با وعده هاي غذايي مصرف کنيد نه به عنوان ميان وعده. اگر مي خواهيد به عنوان دسر به کودک خود شيريني بدهيد، آن را بلافاصله بعد از خوردن وعده غذايي اصلي به او بدهيد، زيرا در مواقع صرف وعده هاي غذايي، بزاق زيادي در دهان وجود دارد که تکه هاي غذا را از دندان ها جدا مي کند. نوشيدن مايعات بعد از غذا هم خرده هاي غذا را از دندان ها دور مي کند. 5

- کودک خود را عادت دهيد تا جايي که ممکن است به دفعات کم، ميان وعده مصرف کند، زيرا دفعات زياد ميان وعده ها بيشتر از مقدار غذاي مصرف شده در هر ميان وعده، در پوسيدگي دندان ها موثر است. در فاصله ي بين وعده هاي غذايي ، بزاق خرده هاي غذا را از دندان ها پاک مي کند، در نتيجه از عمل باکتري ها جلوگيري مي کند. مصرف مکرر ميان وعده ها بدون فاصله زماني ومسواک نکردن دندان ها، غذاي مورد نياز باکتري هاي مولد پوسيدگي را فراهم کرده، در نتيجه با ايجاد پلاک هاي دنداني، پوسيدگي دندان را تسريع مي کند. بنابراين تا حدي که امکان دارد تعداد ميان وعده ها را کاهش دهيد، طوري که بيشتر از يک يا دو بار در روز نشود. بعد از مصرف ميان وعده - مخصوصاً اگر خوراکي شيرين و چسبنده بود- حتماً دندان خود را مسواک بزنيد.

 6- مواد غذايي شيرين را که روي دندان باقي مي مانند، مصرف نکنيد. آب نبات هاي سفت، نقل و شکلات باعث مي شوند همواره يک لايه قندي روي دندان ها وجود داشته باشد و باعث پوسيدگي دندان مي شود.

7- مواد غذايي را که شکر ندارند ، مصرف کنيد.

 8- هرگز موقع خواب يک شيشه حاوي شير، شيرخشک، آب ميوه يا نوشيدني شيرين ديگر را به دست کودک خود ندهيد. اين نوشيدني ها حاوي شکرهستند. اگر موقع خواب بايد به کودک يک شيشه حاوي نوشيدني بدهيد، آن را از آب سالم پر کنيد که هم دندان ها را از ذرات غذا تميز مي کند و هم شکر ندارد، در نتيجه از پوسيدگي دندان ها جلوگيري مي کند.

 9- از منابع غذايي کلسيم دار در برنامه غذايي کودک خود استفاده کنيد که باعث استحکام دندان ها مي شود. منابع غني از کلسيم عبارتند از شير ، ماست ، پنير، ماهي و سبزيجات سبز رنگ مثل کلم ، کلم بروکلي ، اسفناج و جعفري.

ساير توصيه ها : 1- اگر کودک آدامس مصرف مي کند، آدامس هايي را که شکر ندارند يا شيرين کننده آن گزيليتول (XYLITOL) است، به او بدهيد. گزيليتول باکتري هاي دهان را کاهش مي دهد و عمل جويدن، ترشح بزاق را افزايش مي دهد. 2- براي سالم نگه داشتن دندان هاي کودک، از محلول فلورايد ، مسواک و نخ دندان استفاده کنيد. بهترين راه براي جلوگيري از پوسيدگي دندان ها، استفاده روزانه از خمير دندان فلورايد دار در هنگام مسواک زدن است. فلورايد به داخل دندان ها نفوذ مي کند و از پوسيدگي دندان جلوگيري مي کند. حداقل دو بار در روز و بعد از هر وعده غذايي يا ميان وعده، دندان هاي کودک خود را مسواک کنيد يا به او بگوييد مسواک بزند. اگر امکان مسواک زدن دندان ها در بين وعده هاي غذايي وجود ندارد، حداقل دهان را چندين بار با آب بشوييد. بهترين راه براي جلوگيري از پوسيدگي دندان ها، استفاده روزانه از خمير دندان فلورايد دار در هنگام مسواک زدن است. حداقل يک بار در روز از نخ دندان استفاده کنيد تا ذرات غذايي را از بين دندان ها و زير لثه پاک کند. 3- بعد از دادن دارو به کودک خود، دندان هاي او را مسواک کنيد. داروهايي مثل شربت سرفه حاوي قند است که باکتري موجود در دهان آن را به اسيد تبديل مي کند. اين اسيدها باعث از بين رفتن ميناي دندان ( لايه محافظ و سخت روي دندان ) مي شوند. 4- به طور منظم به دندانپزشک مراجعه کنيد تا از سلامت دندان هاي کودک خود مطمئن شويد. اولين بار که بايد کودک خود را نزد دندانپزشک ببريد، در سن يک سالگي يا شش ماهگي است که کودک شروع به دندان در آوردن مي کند . مراجعه مرتب به دندانپزشک باعث مي شود که اگر کوچکترين مشکل و پوسيدگي در دندان ها پيدا شود، سريعاً آن را برطرف کنيد.

الف) مرحله خط خطي کردن 2: کودک نوپا کاغذ را خط خطي مي کند ، به تدريج خط خطي کردن ها ، شکل هنرمندانه اي به خود مي گيرند و نهايتاً تلاش هاي آغازين کودک براي نوشتن کد يک زبان خاص شروع مي شود . بايد دانست ، تجربه هاي قبلي کودک و توانايي هاي او در زبان شفاهي ، و رشد احساسي – اجتماعي ، حرکتي و شناختي ، روي هم رفته تعيين کننده رفتارهاي نوشتاري اوليه کودک هستند.

ب) املاي من در آوردي 3: اين مرحله حول وحوش 5 سالگي رخ مي دهد. مثلاً disturb را به صورت dstrb مي نويسد يا not را به صورت nat مي نويسد. همچنين زمان افعال را هميشه حال در نظر مي گيرد.

ج) املاي قراردادي 4 : اين مرحله حول و حوش 5 سال و ده ماهگي تا 6 سال و سه ماهگي رخ مي دهد. در اين مرحله ، کودک مي تواند برخي از کلمات را بخواند ، ولي نمي تواند آن ها را بنويسد. با اين توضيحات روشن مي شود که در چهار سال اول زندگي کودک ، پايه و اساس آموزش نوشتن رسمي 5 در او شکل مي گيرد. منظور از نوشتن رسمي ، استفاده از کد نوشتاري يک زبان ، متناسب با هدف (مقاصد) و نيز مخاطبان متفاوت است. با شروع آموزش مدرسه ، نوشتن رسمي شروع مي شود. در مدرسه روي يادگيري ديداري کل کلمه تأکيد مي شود که به کودک در يادگيري استراتژي ديداري املا6 مي کند. در اين زمان درک و ارزش نهادن به تلاش هاي نوشتاري اوليه کودک مي تواند ، محيط مناسبي براي پيشرفت او در امر نوشتن فراهم کند. در پايان سال اول ابتدايي از کودکان انتظار مي رود که بر نوشتن حروف الفبا مسلط شوند. در اين مرحله ، کودک به توليد فيزيکي حروف توجه کم تري مي کند و حروف و ارقام را رونويسي مي کند و درک ديداري او به حدي مي رسد که تفاوت هاي اندک ميان حروف ، مثلاً ميان " ب" و "ت" را پيش بيني مي کند. همچنين مي تواند تمايزات شنيداري ظريف تر مثلاً ميان "ب" و "پ" را تشخيص دهد. رفته رفته توجه کودک به الگوي هجايي واژه ها جلب مي شود. در مطالبي که براي کودکان تهيه مي شوند ، معمولاً کلمات بايد دو الگوي هجايي خاص داشته باشند: يکي الگوي cvc ( صامت آغازي + واکه مياني + صامت پاياني) مثلاً کلمه" توپ" (ت+و+پ) و ديگري الگوي هجايي cvcv ( صامت آغازي + واکه مياني + صامت دوم+ واکه پاياني ) مثلاً کلمه " بابا" (ب+ ا+ب+ا) . کلماتي با الگوي هجايي cvc و cvcv فهرست خوبي از کلمات را براي تمرين نوشتن يک نويسنده مبتدي فراهم مي آورند. تا اين مرحله ، دانش نوشتاري کودک در سطح واژه ، شامل اطلاعاتي در مورد واج ها ، حروف ، روابط ميان صامت ها ، مصوت ها و هجاهاست. اگر معلم بتواند انگيزه بيش تري در کودک ايجاد کند ، او به سرعت از نوشتن کلمات منفرد ، به نوشتن جمله رو مي آورد. البته جملات اوليه کودک صرفاً شامل دسته هايي از کلمات هستند ، اما رفته رفته شباهت بيش تري با جملات رسمي پيدا مي کنند. به تدريج نقطه گذاري ، فاصله گذاري و برخي ايجاد ارتباط شفاف با خواننده ( مخاطب ) را مي آموزد.

نکاتي که در طراحي فعاليت هاي نوشتاري مناسب براي فراگيران کوچک بايد مدنظر قرار گيرند در طراحي فعاليت هاي نوشتاري مناسب براي فراگيران کوچک ، معلم ( مربي ) بايد نکاتي را مدنظر داشته باشد که به قرار زيرند: • نقش مهارت هاي حرکتي • محيط نوشتن • داشتن نگرش مثبت • الگو بودن معلم در معرفي نقش هاي نوشتن • تشويق دانش آموزان به نوشتن گروهي • استفاده از انواع محصولات نوشتاري معني دار • اهميت توجه به خصوصيات فردي کودک. در اين جا يک يک موارد ياد شده به تفضيل مطرح مي شوند.

درپايان به يك روش ساده اما مهم اشاره مي نمايم. براي خودتان يك آگهي تبليغاتي بسازيد ( رنگي – متنوع ودر اندازه مناسب )كه امتيازات و تبليغات شما را در بر بگيرد.ايده هاي بزرگ هميشه ابتدا تمسخر آميز واقع ، بعد با مخالفت و انتقاد روبه رو و سپس پذيرفته خواهد شد.

والدين و تحصيل كودكان

امروزه‌ تحصيل‌ فرزندان‌ براي‌ خانواده‌ها اهميت‌ زيادي‌ يافته‌ و والدين‌ علاقه‌ زيادي‌ پيدا كرده‌اند كه‌ بدانند راهكارهاي‌ ترغيب‌ فرزندان‌ به‌ تحصيل‌ چيست؛ آيا روشهاي‌ سنتي‌ را در پيش‌ بگيرند؟ آيا صحبت‌كردن، شناخت‌ و اطلاع‌رساني‌ به‌ فرزندان‌ درباره‌ فوايد درس‌خواندن‌ كافي‌ است؟ يا اينكه‌ والدين‌ واقعاً بايستي‌ همانند يك‌ اهرم‌ كمكي‌ در كنار آموزش‌ و پرورش‌ باشند؟ سؤالاتي‌ نيز درباره‌ درس‌ نخواندن‌ بچه‌ها مطرح‌ است؛ در اين‌ مقاله‌ سعي‌ شده‌ به‌ اين‌ سؤالات‌ پاسخ‌ داده‌ شود. درك‌ مطالب؛ عامل‌ ايجاد علاقه‌ و انگيزه‌ با ورود كودكان‌ به‌ مدرسه‌ در هفت‌سالگي، آموزشهاي‌ رسمي‌ در زمينه‌ يادگيري‌ مطالب‌ درسي‌ آغاز مي‌شود. در اين‌ سن‌ به‌ دلايل‌ گوناگون‌ و به‌ويژه‌ به‌ علت‌ آشنانبودن‌ كودكان‌ به‌ امر فراگيري‌ موضوعات‌ درسي، دورشدن‌ از خانواده‌ به‌ مدت‌ چند ساعت، اضطرابِ جدايي‌ و مسائلي‌ از اين‌ قبيل، ممكن‌ است‌ بسياري‌ از كودكان‌ نتوانند خيلي‌ راحت‌ خود را با مدرسه‌رفتن‌ و درس‌خواندن‌ تطبيق‌ دهند. البته‌ همه‌ بچه‌ها مثل‌ هم‌ نيستند و تفاوتهاي‌ فردي‌ بين‌ آنها زياد است. نه‌تنها در يك‌ گروه‌ سني‌ و همجنس‌ تفاوت‌ وجود دارد، بلكه‌ بين‌ دو گروه‌ همسن‌ و غير همجنس‌ تفاوتهاي‌ زيادي‌ مشاهده‌ مي‌شود. حتي‌ گاهي‌ كودكاني‌ كه‌ چند سال‌ مدرسه‌رفتن‌ را تجربه‌ كرده‌اند، باز هم‌ در درس‌خواندن‌ كندي‌ مي‌كنند و چنان‌ كه‌ پدر و مادرها انتظار دارند موفقيت‌ تحصيلي‌ ندارند. متخصصان‌ و پژوهشگران‌ اين‌ گونه‌ موارد را بررسي‌ كرده‌اند و همگي‌ توجه‌ به‌ علل‌ درس‌خواندن‌ را مقدم‌ به‌ ارائه‌ روش‌ دانسته‌اند. يكي‌ از يافته‌هاي‌ تحقيقاتي‌ بر اين‌ نكته‌ توجه‌ داشته‌ است‌ كه‌ چنانچه‌ بخواهيم‌ كودك‌ را به‌ درس‌خواندن‌ علاقه‌مند كنيم، بايستي‌ در درجه‌ اول‌ مطمئن‌ شويم‌ كه‌ او مطالب‌ درسي‌ را درك‌ مي‌كند. درك‌ مطالب‌ باعث‌ علاقه‌مند شدن‌ كودك‌ به‌ درس‌خواندن‌ مي‌شود و پس‌ از اينكه‌ چنين‌ علاقه‌اي‌ در او به‌ وجود آمد مي‌توان‌ اميدوار بود كه‌ انگيزه‌ دانستن‌ و فعاليت‌ كردن‌ بيشتر در وي‌ ايجاد مي‌شود. عوامل‌ مؤثر در رفتار درس‌خواندن‌ كودكان‌ به‌ طور كلي‌ عوامل‌ مؤثر در تحصيل‌ فرزندان‌ را مي‌توان‌ به‌ دو گروه‌ عمده‌ تقسيم‌ كرد: 1. عوامل‌ دروني؛ شامل‌ هوش، حافظه، دقت‌ و تمركز، وضعيت‌ روحي‌ و رواني. 2. عوامل‌ بيروني؛ محيط‌ زندگي‌ كه‌ خانواده‌ و مدرسه‌ را شامل‌ مي‌شود. در زمينه‌ عوامل‌ دروني‌ مي‌توان‌ به‌ هوش‌ عادي‌ توجه‌ داشت؛ براي‌ اينكه‌ بچه‌ها بتوانند دروس‌ را با شيوه‌ عادي‌ بخوانند، بايستي‌ از اين‌ توانمندي‌ برخوردار باشند؛ البته‌ اگر هوش‌ غيرعادي‌ داشته‌ باشند، مي‌توان‌ روشهاي‌ ويژه‌ را به‌ كار برد؛ همان‌ گونه‌ كه‌ بسياري‌ از كودكان‌ از روشهاي‌ استثنايي‌ معلمان‌ در تدريس‌ استفاده‌ مي‌كنند. البته‌ زمينه‌هاي‌ هوش‌ بچه‌ها را نيز بايستي‌ پرورش‌ داد. يكي‌ از وظايف‌ والدين‌ همين‌ است‌ كه‌ انگيزه‌هايي‌ به‌ وجود آورند كه‌ فرزندانشان‌ را وادار به‌ تفكر و فعاليت‌ كند. همچنين‌ براي‌ اينكه‌ كودكان‌ مطالب‌ درسي‌اي‌ را كه‌ مي‌آموزند بتوانند در حافظه‌ نگه‌ دارند، لازم‌ است‌ راههاي‌ صحيح‌ مطالعه‌ را بياموزند. چنانچه‌ با روشهاي‌ درست‌ مطالعه‌ كنند، يعني‌ اطلاعات‌ را با سيستم‌ و روش‌ معنادار وارد حافظه‌ كنند، مسلماً هنگام‌ بازيابي‌ اطلاعات‌ از حافظه‌ به‌ مشكل‌ برنخواهند خورد. والدين‌ با تكاليف‌ شب‌ متعادل‌ براي‌ فرزندانشان‌ نبايد مخالفتي‌ داشته‌ باشند؛ زيرا اگر تمرين‌ و تكرار دروس‌ انجام‌ نشود، مطالب‌ در حافظه‌ باقي‌ نخواهد ماند و از حافظه‌ فرار مي‌كنند. دقت‌ و توجه‌ يكي‌ ديگر از مواردي‌ است‌ كه‌ چنانچه‌ دچار ضعف‌ باشد در تحصيل‌ بچه‌ها تاثير بسيار دارد. البته‌ برخي‌ از كودكان‌ بيش‌فعال‌اند و در نتيجه‌ مبتلا به‌ نقص‌ توجه؛ به‌ اين‌ معنا كه‌ نمي‌توانند تمركز كافي‌ روي‌ مطالب‌ داشته‌ باشند. ذهن‌ آنها به‌سرعت‌ از موردي‌ به‌ مورد ديگر پرش‌ دارد و در توجه‌ و تمركز مشكل‌ پيدا مي‌كنند. اين‌ گروه‌ از بچه‌ها بايد حتماً بررسي‌ و درمان‌ شوند. كودكاني‌ نيز وجود دارند كه‌ بيش‌فعال‌ نيستند، اما به‌دليل‌ عوامل‌ محيطي‌ و مشكلات‌ موجود در خانواده، عوامل‌ آزاردهنده‌ ذهني‌ برايشان‌ به‌ وجود مي‌آيد و نمي‌توانند درست‌ به‌ پردازش‌ اطلاعات‌ درسي‌ نايل‌ شوند. در چنين‌ مواردي‌ افكار آزاردهنده، مزاحم‌ و مداخله‌گر مانع‌ تمركز بر مطالب‌ مي‌شود و در نتيجه‌ بازده‌ درسي‌ پايين‌ مي‌آيد. بعضي‌ از والدين‌ از اينكه‌ به‌ فرزندشان‌ از لحاظ‌ درسي‌ كمك‌ كنند و بر او نظارت‌ داشته‌ باشند مي‌ترسند. آنها عنوان‌ مي‌كنند كه‌ مي‌ترسند مبادا كودكشان‌ به‌ آنها سخت‌ متكي‌ شود و نتواند در آينده، خودش‌ از عهده‌ وظايف‌ درسي‌ برآيد؛ اما اگر پدر و مادر نظارت‌ خود در زمينه‌ فعاليت‌ درسي‌ فرزند را كنار بگذارند و حتي‌ در مواردي‌ كه‌ كودكشان‌ احتياج‌ به‌ همكاري‌ و كمك‌ دارد، او را ياري‌ ندهند، برخي‌ از كودكان‌ تلاش‌ براي‌ فعاليت‌ بيشتر را كنار مي‌گذارند و نسبت‌ به‌ درس‌ بي‌علاقه‌ و بي‌انگيزه‌ مي‌شوند. بنابراين‌ نظارت‌ والدين‌ بر درس‌ فرزندان‌ اهميت‌ خاصي‌ دارد؛ و چنانچه‌ با روش‌ صحيح‌ باشد نتيجه‌ مثبت‌ نيز به‌ همراه‌ دارد. البته‌ بايد يادآور شويم‌ كه‌ والدين‌ به‌ هيچ‌ وجه‌ نبايد به‌ جاي‌ فرزندشان‌ تكاليف‌ را انجام‌ دهند، بلكه‌ كودك‌ خود بايستي‌ به‌ انجام‌ تكاليف‌ بپردازد. معناي‌ كمك‌كردن‌ اين‌ نيست‌ كه‌ مثلاً مادر به‌ جاي‌ فرزندش‌ مشقهاي‌ او را بنويسد؛ اما پدر و مادر بايستي‌ اطلاع‌ داشته‌ باشند كه‌ آيا فرزند تكاليفش‌ را انجام‌ داده‌ يا خير. رفتار تحصيلي‌ او در مدرسه‌ چگونه‌ است؟ آيا در كلاس‌ به‌ معلم‌ و گفته‌هاي‌ او توجه‌ دارد؟ اگر مطلبي‌ را متوجه‌ نشود، آيا آن‌ را مي‌پرسد؟ آيا در كلاس‌ براي‌ سؤال‌ كردن‌ از معلم‌ فردي‌ خجالتي‌ است؟ يا اينكه‌ مي‌تواند خود را ابراز كند؟ موضوعاتي‌ از اين‌ دست‌ از مواردي‌ است‌ كه‌ والدين‌ وظيفه‌ دارند از طريق‌ مدرسه‌ كسب‌ اطلاع‌ كنند. بنابراين‌ پدر و مادرها مي‌بايد از ضعف‌ درسي‌ فرزندان‌ خود اطلاع‌ داشته‌ باشند و با هماهنگي‌ مدرسه‌ و دانستن‌ روش‌ درست‌ كمكهاي‌ لازم‌ را به‌ كودكانشان‌ بكنند. پايه‌هاي‌ درسي‌ كودكان‌ نبايد سست‌ و ضعيف‌ باشد، زيرا اين‌ مسئله‌ خود، بي‌علاقگي‌ در سالهاي‌ آينده‌ را به‌ وجود خواهد آورد. در رابطه‌ با محيط‌ زندگي‌ كودكان، مواردي‌ كه‌ به‌ خلق‌ و خوي‌ بچه‌ها آسيب‌ مي‌رساند نيز از عوامل‌ مؤثر بر تحصيل‌ فرزندان‌ است. فعاليت‌ ذهني‌ انسان‌ سخت‌ تحت‌ تاثير عوامل‌ عاطفي‌ است. براي‌ مثال، كودكان‌ افسرده‌ توجهي‌ به‌ درسها ندارند و از مدرسه، درس‌ و امتحان‌ بيزار مي‌شوند. آنها علاقه‌اي‌ به‌ انجام‌ تكاليف‌ درسي‌ از خود نشان‌ نمي‌دهند. حتي‌ گاهي‌ از رفتن‌ به‌ مدرسه‌ امتناع‌ مي‌كنند. افسردگي‌ كودكان‌ نيز از موارد مهم‌ و تاثيرگذار در فراگيري‌ آنان‌ است. كودكان‌ افسرده‌ دچار كاهش‌ انگيزه‌ مي‌شوند و در فعاليتهاي‌ درسي‌ شركت‌ نمي‌كنند. اين‌ مسئله‌ باعث‌ افت‌ تحصيلي‌ آنان‌ و اين‌ افت‌ تحصيلي‌ به‌ نوبه‌ خود موجب‌ افسردگي‌ بيشتر مي‌شود. كودكان‌ افسرده‌ به‌ فراموشي‌ دچار مي‌شوند و نه‌تنها علاقه‌اي‌ به‌ درس‌ ندارند، بلكه‌ مطالب‌ را نيز فراموش‌ مي‌كنند و با ضعف‌ در تمركز روبه‌رو مي‌گردند. علت‌ افسردگي‌ كودك‌ ممكن‌ است‌ افسردگي‌ مادر باشد. همچنين‌ عوامل‌ محيطي‌ آزاردهنده، ازدست‌دادن‌ چيزهاي‌ خوب‌ و دوست‌داشتني. جابه‌جايي، مهاجرت، تعويض‌ مدرسه، ازدست‌دادن‌ دوستان‌ و مسائلي‌ از اين‌ قبيل‌ مي‌توانند از علل‌ افسردگي‌ بچه‌ها باشند. البته‌ ساير اختلالات‌ روحي‌ نيز در درس‌خواندن‌ كودكان‌ تاثير دارند؛ اما شايع‌ترين‌ آنها افسردگي‌ است. چنانچه‌ مادر خود دچار افسردگي‌ باشد، بايستي‌ هر چه‌ سريع‌تر به‌ درمان‌ خويش‌ بپردازد؛ زيرا افسردگي‌ مادر مي‌تواند از طريق‌ سرايت‌ رواني‌ به‌ كودك‌ منتقل‌ شود و او را از درس‌ بيزار كند. محيط‌ اجتماعي‌ كودك‌ كه‌ مهم‌ترين‌ آن‌ مدرسه‌ است‌ نيز در انگيزه‌ درس‌خواندن‌ سهم‌ بسزايي‌ دارد. اگر كودك‌ محيط‌ مدرسه‌ را نپذيرد و در آنجا به‌عنوان‌ يك‌ دانش‌آموز مطلوب‌ و دوست‌داشتني‌ كه‌ فعاليتهاي‌ زيادي‌ دارد پذيرفته‌ نشود، علاقه‌اي‌ به‌ مدرسه‌رفتن‌ و درس‌خواندن‌ نخواهد داشت. محيط‌ اجتماعي‌ كودكان‌ بايد براي‌ آنان‌ امنيت‌ رواني‌ به‌ وجود آورد. در اين‌ زمينه‌ معلمان‌ نقش‌ بسيار مهمي‌ ايفا مي‌كنند. رفتار دوستانه‌ معلم‌ با دانش‌آموزان‌ و همچنين‌ شناسايي‌ و ارجاع‌ كودكان‌ مشكلدار به‌ متخصصان‌ و مشاوران‌ مي‌تواند به‌ خانواده‌ها كمك‌ كند.

با كودكان داغدار چگونه برخورد كنيم ؟

هر چند که اوتیسم برای اولین بار در سال 1943 تشخیص داده شده است ولی هنوز نیز یک ناتوانی نسبتا ناشناخته است. با این وجود تخمین زده می شود که اختلالات طیف اوتیستی بر زندگی بیش از پانصد هزار خانواده در بریتانیا تاثیر گذاشته اند.

کسانی که به اوتیسم مبتلا هستند مانند کسانی که فلج مغزی دارند (cerebral palsy) از ناتوانی جسمی رنج نمی برند؛ آنها احتیاج به صندلی چرخدار ندارند و در ظاهر مانند هر فرد دیگری که چنین معلولیتی ندارد به نظر می رسند. با توجه به این طبیعت نامرئی این معلولیت آگاهی و درک این وضعیت کار دشوارتری است.

"از آنجا که یک کودک اوتیست در ظاهر مانند کودکان دیگر است بقیه فکر می کنند که رفتار متفاوت او به این علت است که او بچه شیطانی است و یا اولیای وی نمی توانند کنترل اش کنند. افراد غریبه معمولا این ملاحظه را درباره چنین کودکی ابراز می کنند."

کسی که از یک کودک اوتیستی نگهداری می کند

اوتیسم چیست؟

اوتیسم یک معلولیت رشدی دائمی است که بر نحوه ای که یک نفر با افراد پیرامون خود ارتباط می گیرد یا با آنها وارد رابطه می شود، تاثیر می گذارد. کودکان و بزرگسالانی که اوتیست هستند برای ایجاد یک رابطه قابل فهم با دیگران مشکل دارند. توانایی آنها برای ایجاد دوستی معمولا به اندازه قابلیت آنها برای فهم ابرازات عاطفی دیگران محدود است.

کسانی که مبتلا به اوتیسم هستند اغلب از ناتوانی های دیگری هم رنج می برند که مربوط به یادگیری است و به همراه اوتیسم در فرد پیدا می شوند ولی هر فردی با چنین شرایطی در سطح معینی در فهم جهان پیرامون خود دشواری دارد.

علاوه بر این وضعیت، شکل دیگری از اوتیسم وجود دارد که به آن سیندروم اسپرگر می گویند و اغلب درباره کسانی گفته می شود که کارکرد این معلولیت در آنها در سطح بالای طیف اوتیسم قرار دارد. برای کسب اطلاعات بیشتر در این باره به «جزوه سیندروم اسپرگر چیست؟» رجوع کنید.

"واقعیت برای یک فرد اوتیست یک مجموعه شرایط مغشوش و بهم ریخته از وقایع، افراد، محلات، اصوات و تصاویر است. برای چنین فردی به نظر نمی رسد که مرز، مفهوم یا نظم روشنی برای چیزی وجود داشته باشد. بخش قابل ملاحظه ای از زندگی من صرف این می شود که سعی کنم الگویی که پشت هر چیز است را دریابم."

یک فرد اوتیست

خصوصیات اوتیسم چه هستند؟

افرادی که مبتلا به اوتیسم هستند اغلب در سه زمینه با مشکل مواجه هستند؛ این مشکلات موسوم به «اختلال سه وجهی» (‘triad impairment’) هستند.

• مراوده اجتماعی (دشواری در ایجاد روابط اجتماعی، بعنوان مثال منزوی از دیگران و یا بی تفاوت نسبت به آنان بودند).
• ارتباط اجتماعی (دشواری در ابجاد ارتباط لفظی و غیر لفظی، بعنوان مثال اینکه بطور کامل مفهوم حرکات و اشارات، حالات صورت و لحن صحبت دیگران را نفهمیدن).
• تخیل (دشواری در یادگیری بازی هایی که چند نفر در آنها درگیر هستند و یا باید از قدرت تخیل برای فهم آنها استفاده کرد، بعنوان مثال محدودیت در فعالیت هایی که به قدرت تخیل فرد مربوط می شوند، یا اینکه احتمالا آنها را فقط بطور خشک و مکرر تقلید کردند).

علاوه بر این اختلال سه وجهی، رفتار تکراری و مقاومت در مقابل تغییر روال کار و زندگی نیز جزو خصوصیات فرد اوتیستی است.

چه چیزی عامل اوتیسم است؟

علت یا علائم دقیق اوتیسم هنوز ناشناخته هستند ولی تحقیقات نشان داده است که عوامل ژنتیک در این باره مهم هستند. همینطور تحقیقات نشان داده است که اوتیسم به یک رشته شرایطی مربوط است که بر رشد مغز تاثیر می گذارند و در قبل، حین و یا در فاصله کوتاهی بعد از تولد رخ می دهند.

تشخیص

هر چه زودتر اوتیسم در فرد تشخیص داده شود به همان اندازه شانس اینکه آن فرد کمک و حمایت مناسب را دریافت کند بیشتر خواهد شد.

آیا به افراد اوتیستی می توان کمک کرد؟

آموزش و پرورش ویژه و یا حمایت با برنامه واقعا می تواند در زندگی فردی که اوتیست است تاثیر بگذارد و به او کمک کند تا توانایی های خود را به حداکثر ممکن رشد داه و بیشترین قابلیت های دوره بلوغ خود را بدست آورند.

«انجمن سراسری درخودماندگی» (National Autistic Society)

«انجمن سراسری درخودماندگی» که در سال 1962 تاسیس شده است اکنون به مهمترین نهاد بریتانیا برای کمک به افراد اوتیست و کسانی که از آنها مراقبت می کنند تبدیل شده، بانی ابتکارات ملی و بین المللی در این زمینه است و تریبون مهمی برای انعکاس خواست آنهاست. این نهاد در عرصه های مختلفی کار می کند تا افراد اوتیستی بتوانند تا آنجا که مقدور است زندگی مستقلی داشته باشند.

0. اگر مي خواهيد بذر دلهره و اضطراب در فرزند شما كاشته نشود . محيط امن خانه را با دعوا و خشونت به هم نزنيد.

1. اگر مي خواهيد در فرزند شما احساس حقارت ايجاد نشود ازاو بيش از حد توانش انتظار نداشته باشيد .

2. اگر مي خواهيد فرزند شما از درس خواندن بيزار نشود نمرات ديگران را به رخ او نكشيد .

3. اگر مي خواهيد فرزند شما نگران درس وامتحانات خويش نباشد . بلافاصله پس از مراجعت از مدرسه به منزل او را مورد بازخواست درس و نمرات قرار ندهيد .

4. اگر مي خواهيد در فرزندتان احساس ارزشمندي رشد كند دائما او را تحت قضاوت و ارزشيابي قرار ندهيد .

5. اگر مي خواهيد آرامش رواني فرزندتان تبديل به اضطراب نشود همانند نگهبان مواظب كارهاي او نباشيد.

6. اگر مي خواهيد فرزندتان با عزت نفس رشد كند با تمام وجود براي ابتكارهاي حتي ساده او ارزش قائل شويد .

7. اگر مي خواهيد فرزند شما دچار اضطراب امتحان نشود او را براي كسب نمره ايده آل تحت فشار قرار ندهيد .

8. اگر مي خواهيد علاقه فرزند خود را به مدرسه و درس زياد كنيد . تلاش هاي درسي اش را تشويق كنيد نه نمره هاي او را.

9. اگر مي خواهيد علاقه فرزند خود را به مدرسه و درس خواندن حفظ كنيد ، مطابق ميل خود ، براي او برنامه ريزي نكنيد.

10. اگر مي خواهيد فرزندتان مدرسه ، معلم و كلاس را دوست داشته باشد ، به تمامي كاركنان مدرسه احترام بگذاريد.

11. اگر مي خواهيد در فرزند شما احساس بي كفايتي به وجود نيايد مرتب از كاهاي او انتقاد نكنيد .

12. اگر مي خواهيد فرزندتان در ارتباط با ديگران كمرو نباشد ، در مهماني ها و معاشرت هاي خود مثل نگهبان رفتار او را زير ذره بين قرا ندهيد .

13. اگر مي خواهيد فرزند شما فردي خجالتي به بار نيايد ، مرتب به خاطر خطاهايش در او احساس گناه ايجاد نكنيد .

14. اگر مي خواهيد در فرزند شما اعتماد به نفس رشد كند ، بگذاريد شكست را تجربه كند.

15. اگر مي خواهيد فرزتان با جرات و شجاعت رشد كند ، از او بخواهيد در هر كاري برجسته باشد و تلاش كند.

16. اگر مي خواهيد فرزندي با نشاط داشته باشيد ، فعاليت هاي جسمي او را محدود نكنيد .

17. اگر مي خواهيد فرزندتان در برابر ناملايمات زندگي شكسته نشود ، در سوگها و غم هاي زندگي ، او را در بي خبري كامل قرار ندهيد .

18. اگر مي خواهيد فرزندتان فردي موفق و صاحب شغل و رشته اي مناسب شخصيت خويش شود، با او در انتخاب رشته همفكري كنيد.

زندگى انسان از بدو تولد در ميان ديگران و در اجتماع آغاز می شود.

نوزاد كه به تدريج در ميان ديگران زندگى مى‌كند، رفتارهاى اجتماعى را ياد می گيرد و با محيط زندگى خود سازگار مى شود.

يكى از رفتارهاى اجتماعى انسان حرف زدن يا ارتباط كلامى است. «بطور كلى ارتباطCommunication  يعنى فرايند انتقال پيام از فرستنده به گيرنده مشروط برآن كه محتواى مورد انتقال از فرستنده‌ برگيرنده منتقل شود و بالعكس . برای برقرارى رابطه، انتقال دهنده و گيرنده بايدكد يا رمزمشتركى داشته‌باشند تا معنى اطلاعات موجود درپيام بدون‌اشتباه تعبير‌شود.»1

اين كد يا رمز مشترك در ارتباط كلامی از جنس كلام يا زبان مشترك است ; كه خود همواره با رمزها و كدهای غير كلامی مثل حركات و حالتهای بدن , چهره و دست و ... همراه است ( زبان بدن ) . اين رفتارهای غير كلامی به شكلی تفكيك ناپذير بخش كلامی شنونده را تحت تاثير خود قرار می دهد . 

با توجه به تعريف ارتباط، هر ارتباطى دو سو دارد: يكى فرستنده و ديگرى گيرنده (فعلاً به پيام و كانال‌ انتقال آن كارى نداريم.)

در ارتباط كلامى فرستنده همان گوينده‌است و گيرنده همان شنونده .

بنابراين می بينيد كه نقش شنونده كم از گوينده نيست و هر دو نقشى برابر در انتقال پيام يا در ارتباط كلامى دارند.

پس گوش‌دادن هم بخشى از ارتباط كلامى است.

حالا به اين پرسش پاسخ دهيد: يك شنونده خوب چه ویژگی هایی دارد؟

شنونده ی خوب يا فعال نقش خود را در ارتباط كلامى می داند و آن را دست كم نمی گيرد. براى مثال وقتى كسى حرف می زند، شنونده ی خوب مراقب است که

• حواسش پرت نشود. براى اين كار سعى مى كند هرچند لحظه يك بار حرف‌هاى شنونده را در ذهن خود خلاصه كند و مهم‌ترين بخش آن را به خاطر بسپارد.

• مراقب زبان بدن يا پيام‌هاى غيركلامى خود است . براى اين كار سعى مى كند به حالت‌هاى خود تسلط داشته‌باشد. گاه‌‌گاه با يك حركت سر يا دست يا تغييرحالت در چهره‌ نشان دهد كه دارد به حرف گوينده توجه مى كند. گاه با بيان كلمه‌هاى كوچك و اصوات لازم گوينده را تشويق مى كند كه به حرفش ادامه دهد.

•  به ارتباط از طريق چشم اهميت مى دهد و به چشم‌هاى طرف مقابل نگاه مى كند.

• وسط حرف گوينده نمى آيد و كلامش را قطع نمى كند.

• بی حوصلگى و بی تابى نمى كند و نشان نمى دهد كه باقى حرف را مى داند.

• سعى نمى كند پيش‌داورى و قضاوت كند يا گوينده را محكوم كند.

•  به فكر دفاع از خود نيست و تلاش نمى كند عقايد خود را به ديگرى بقبولاند.

• برای پاسخ به پرسش ها عجله نمی کند و فرصت می دهد طرف مقابل فکر کند.

• سعى مى كند احساسات گوينده را درك كند و براى اين كار بد نيست خودش را به جاى او بگذارد.

• در مواقع لزوم احساس طرف مقابل را در قالب كلمه‌هاى خودش (شنونده) بازگو مى كند.

•  اطلاعات خود را به رخ طرف مقابل نمى كشد.

•  سعى مى كند پيا‌م‌هاى غيركلامى گوينده را درك كند.

•  گوينده را سوال پيچ نمى كند.

البته بايد توجه داشته باشيم همه‌ى اين سفارش‌ها براى موقعى است كه كسى بخواهد شنونده‌ى فعالى باشد. مسلماً ما هميشه فرصت نداريم يا به دلايل ديگر اصلاً مايل نيستيم شنونده‌ى فعالى باشيم در آن صورت بايد به فكر تكنيك‌هايى براى پايان دادن به گفتگو باشيم.

بيشتر والدين دوست دارند وقتی انجام كاری را از فرزندشان می خواهند و يا او را از انجام كاری منع می ‌كنند فرزندشان بلافاصله به حرف آن‌ها گوش دهد وخواسته آن‌ها را برآورده كند ولی بعضی وقت‌ها عكس‌العمل فرزندان برخلاف انتظار والدين است. در اين هنگام ممكن است والدين عصبانی شوند و واكنش  نامناسبی نشان دهند.

برای جلوگيری از اين مسئله، وقتی كودك كاری می ‌كند كه نمی ‌پسنديم،  بايد اين نكته‌ها را در نظر داشته‌ باشيم :

• سعی كنيم به علت‌های رفتارش پی ببريم و راه رفع علت‌ها را پيدا كنيم.

• با زبان ساده و قابل فهم و متناسب با سن او، علت نادرستی كارش را بگوييم.

• مطمئن شويم او منظور ما را درك كرده‌است، پس اول بايدخودمان بدانيم كه از او چه می ‌خواهيم.

• تا جایی كه امكان دارد به اعصاب خود مسلط باشيم و تذكرهای خود را با آرامش مطرح كنيم.

• بدانيم كه بچه‌ها برای درك درستی و نادرستی عمل خود به زمان نياز دارند. پس در صورت تكرار عمل نادرست او نااميد نشويم و همان حرف‌ها را با آرامش و با بيانی ديگر تكرار كنيم.

• بدانيم گاهی كودكان برای جلب توجه دست به كاری نادرست می ‌زنند.

• نياز به توجه و محبت يكی از نيازهای مهم كودكان است، پس وقتی كارهای مثبت می ‌كنند به آن‌ها به اندازه كافی توجه كنيم تا مجبور نشوند با كارهای نادرست اين نياز را رفع كنند.

• با توجه به روحيه‌ی كودك، گاهی در جمع‌ها از كارهای خوب او تعريف كنيم.

• هر روز مدتی را، حتی اگر كوتاه باشد، به فرزند اختصاص دهيم و با او باشيم.

• هيچ وقت به خاطر فروكش كردن عصبانيت خودمان كودك را توبيخ نكنيم.

• عكس‌العمل‌ ما نسبت به كارهای نادرست كودك بايد بلافاصله بعد از انجام آن كار صورت گيرد. چون اگر بين رفتار كودك و عكس‌العمل ما فاصله بيفتد كودك نمی ‌تواند بين اين دو رابطه برقرار كند و در نتيجه متوجه منظور ما نمی ‌شود.اگر هم او را تهديد كنيم و بگوييم كه بعداً عكس‌العمل خواهيم كرد، اين كار سبب نگرانی و دلشوره‌ی او می ‌شود.پس بهتر است وقتی كار نادرستی از كودك سر می ‌زند، در همان موقع بطوری كه توجه ديگران جلب نشود، موضوع را به او گوشزد كنيم.

• در تذكر و بيان نظر خود راجع به رفتار نادرست كودك بايد سعی كنيم خيلی كوتاه صحبت كنيم و نگذاريم اين گفتگو تبديل به بحث و كشمكش شود.

• هدف ما از عكس‌العمل نشان دادن در برابر كارهای نادرست فرزند اصلاح رفتار اوست نه اذيت و آزار ، عذاب وجدان، خجالت و تحقير او.

• اگر در هنگام تذكر يا نشان دادن ناراحتی خود يادمان باشد كه هدفمان اصلاح رفتار كودك است، آن وقت سعی می كنيم به مناسب‌ترين شيوه رفتار كنيم تا بيشترين اثر را در كودك داشته باشد.

امیدواریم نکاتی که برگزیده شده است بطور غیر مستقیم به یاری خانواده ها بیاید.

بررسی ها نشان می دهد که بچه ها از طریق تکلیف درسی مهارت هایی را می آموزند که بتوانند بزرگسالانی غیر وابسته، دارای انگیزه و پیروز بار بیایند. بنابراین باید این مهارت ها را بیاموزند ویاد بگیرند که از دستورات مربوط به تکالیف درسی پیروی کنند، وظیفه ای را شروع کنند و به پایان برسانند و وقت خود را سازمان دهند.

تکلیف درسی حلقه ی اصلی ارتباط بین خانه و مدرسه است. تکلیف درسی به بچه ها درس مسئولیت می دهد. ولی اگر بچه ها نتوانند با کمک سایرین کار کنند، این مسئولیت را نمی توانند بیاموزند.

فرزندانتان باید بفهمند که شما در مورد انجام کامل و دقیق تکالیف درسی جدی هستید. اما اگر شما با عصبانیت صحبت کنید، خواهش و تمنا کنید و یا با بچه ها بحث و جدل را بیندازید آن ها سست خواهند شد.

برای بهبود کار به موارد زیر توجه کنید:

1- فرزندان شما برای انجام موفقیت آمیز تکلیف درسی به یک محیط راحت، آرام و دارای نور کافی نیاز دارند.

• آن ها نمی توانند در محیط آشفته تکالیفشان را درست انجام دهند. به فرزنداتان بگویید که برای انجام تکالیفش باید دارای یک محل معین باشد، محل باید مانع از حواس پرتی او گردد.

• محل کار فرزندانتان را با وسایل لازم برای انجام تکالیف درسی مجهز کنید.

2- تکلیف درسی هم باید در برنامه زندگی فرزندتان جایی داشته باشد.

• شما نباید این نکته را به عهده فرزندتان بگذارید که تصمیم بگیرد چه موقع از شب تکالیف درسی خود را انجام دهد. بچه ها قادر نیستند در ساعات آخر شب تکالیف درسی خود را به طور موثر انجام دهند و نباید به تکالیف درسی به آن صورت نگاه کند که می توان آن را بعد از انجام بقیه کارها تمام کرد.

• ساعت مورد توافق زیاد مهم نیست. مهم آن است که شما و فرزندانتان بدانید هر روز در چه ساعتی باید تکالیف انجام شود.

• شما می توانید از قبل با فرزندتان در مورد زمان انجام تکالیف درسی توافق کنید. در این زمان باید کلیه ی فعالیت های دیگر کنار گذاشته شود و بهتر است یکی از والدین در آن زمان خانه باشد.

• هدف از زمان معین برای انجام تکلیف درسی آن است که به بچه ها یاد داده شود که "سریع انجام دادن تکالیف " یا " به فراموشی سپردن آن" فایده ای ندارد و هیچ وقت بیشتری را در اختیار آن ها قرار نمی دهد.

• برای بچه های تا سوم ابتدایی ، مسئولیت با شماست که زمان انجام تکالیف روزانه را تعیین کنید و برنامه را با آن ها مرور کنید تا بدانند منظور از برنامه چیست.

• برای فرزندان کلاس چهارم تا اول راهنمایی بهتر است از آن ها بخواهید ساعات انجام تکالیف درسی را خودشان تعیین کنند و شما آن را کنترل کنید.

• برای دانش آموزان کلاس دوم راهنمایی تا آخر دبیرستان، این دیگر مسئولیت خودشان است.

• برنامه روزانه را در محل قابل دیدن نصب کنید.

• بهتر است زمان انجام تکلیف درسی روزانه همه فرزندانتان همزمان باشد.

3- بچه ها باید تکالیف درسی را خودشان انجام دهند.

• انجام چنین کاری در ظرف یک شب امکان پذیر نیست. کار مستقل انجام دادن مهارتی است که باید از زمانی که فرزندتان اولین تکالیف درسی را دریافت می کند ، پرورش داده شود. به همین دلیل آغاز صحیح آن بسیار مهم است.

4- از فرایند دلگرمی استفاده کنید.

• با کمی کمک از جانب خودتان برتوانایی های فرزندتان در انجام کارهایش تاکید کنید.

• تکالیف بسیار مشکل را به گام های ساده ای که می دانید فرزندتان می تواند از عهده ی آن ها برآید تقسیم کنید.

• هر گاه کودک مرحله ای را با موفقیت طی کند او را تشویق کنید و از او بخواهید بقیه تکلیف را کامل کند.

5- با تحسین کردن به فرزندتان انگیزه بدهید.

• بسیاری از بچه ها یی که انگیزه ای برای انجام تکالیف درسی ندارند، نسبت به توانایی هایشان در انجام اموری که به مدرسه مربوط می شود احساس ایمنی نمی کنند. لازم است که این بچه ها از جانب کسانی که برای عقایدشان بیشترین ارزش را قایلند، یعنی پدر و مادر، مورد حمایت و تشویق قرار بگیرند.

• رمز اینکه چگونه فرزندتان را با تحسین کردن برانگیزید این است که در این کار پیگیر باشید و بگذارید فرزندتان بداند که شما قدر سخت کوشی های او را در مدرسه می دانید.

• کلید انگیزه دادن به فرزندتان آن است که بداند شما به میزان زیادی به او و تلاشی که به عمل می آورد اهمیت می دهید. در آغوش گرفتن و یا دستی به شانه زدن پیام شما را تقویت می کند.

6- در صورت لزوم مشوق های اضافی بکار ببرید.

• به برخی از کودکان نمی توان تنها با به کاربردن کلمات تحسین انگیز، انگیزه داد. برای این کودکان باید از مشوق های اضافی استفاده کرد.

• به خاطر داشته باشید که ارایه ی مشوق فقط زمانی مناسب است که قبلا انگیزه های لازم برای انجام تکلیف درسی موثر واقع نشده باشد.

• مشوق نباید به بودجه و وقت شما فشار بیاورد. ولی باید چیزی باشد که برای فرزندتان با معنا تلقی شود.

• اجازه ندهید آن ها به زور از شما تشویق و امتیاز دریافت کنند. مشوق می تواند چیزهایی که آن ها دوست دارند یا کارت آفرین یا جایزه باشد. زمانی که فرزندتان در مورد تکلیف درسی احساس مسئولیت بیشتری می کند به تدریج مشوق ها را کاهش دهید تا به صورت شرطی تکلیف انجام ندهد و به جایی برسد که بدون مشوق ، مستقل و مسئولانه کارهایش را انجام دهد.

7- شما باید یاد بگیرید که ارتباطی قاطعانه برقرار سازید.

• صحبت کردن خصمانه فرزندتان را تحقیر می کند. این گونه صحبت ها اعتماد به نفس او را کم می کند و به جای کمک به حل مشکل به آن دامن می زند و بیزاری او را افزایش می دهد.

• وقتی سر فرزندتان داد و بیداد می کنید در واقع عصبانیت وعدم کارایی خود را به او منتقل می کنید نه قدرتتان را .

• در دام مشاجره با فرزندتان نیفتید.

• مشخص کنید که از فرزندتان چه می خواهید ، مثلا : " از تو می خواهم که تکلیف درسیت را انجام دهی" پس جرو بحث بی مورد پیش نیاورید.

این روش را حداکثر سه بار تکرار کنید و نه بیشتر و اگر فایده نداشت،

8- با عمل خود از گفتارتان پشتیبانی کنید.

اینکه تاکتیک فزند شما گریه کردن، داد و بیداد به راه انداختن ، دشمنی ورزیدن، بددهنی کردن یا بی خیال بودن یا ترکیبی از همه آن ها باشد، نباید شما از کوشش باز دارد.

9- اگر فزندتان نمی تواند تکالیف درسیش را انجام دهد، در صورت لزوم با آموزگارش تماس بگیرید.

• بگذارید فرزندتان بداند که خانه و مدرسه جبهه مشترکی را تشکیل داده اند تا او را در کسب موفقیت یاری دهند. توجه داشته باشید منظور از این جبهه مشترک جبهه علیه کودک نیست، بلکه برای یاری به کودک است. پس دقت کنید گفتگو با معلم به عکس هدف شما تبدیل نشود.

• بچه ها باید یاد بگیرند چه شما در منزل باشید چه نباشید، آن ها تکالیف شان را انجام دهند.

10- مهارت آن ها را در خواندن تقویت کنید

بچه هایی که از مهارت های قوی درخواندن برخوردار باشند می توانند به راحتی در بسیاری از زمینه های درسی به موفقیت دست یابند. پس مهارت خواندن آن ها را با کتاب های غیر درسی و مناسب افزایش دهید.   

اگر از شما بپرسند عواطف يعنى چه؟ چه پاسخى می دهيد؟ اطرافيان و نزديكان شما چه پاسخی می دهند؟ منظور كسانى است كه روانشناس نيستند و در اين حوزه نيز كار نمى كنند.

معمولاً پاسخ مردم به اين كه عواطف چيست، اين است كه عواطف يعنى احساس محبت و علاقه و بروز آن احساس نسبت به شخص ديگر.

گاهى هم مى شنويم كه مى گويند: “ فلانى آدم عاطفى است.” و منظورشان اين است كه فلانى آدم لطيف و حساس و پرمحبتى است.

درمجموع وقتى صحبت از عواطف مى شود بلافاصله حالت احساسى خوشايندى از جنس عشق و محبت به ذهن متبادر می شود.

حالا اگر بپرسند هيجان يعنى چه؟ چه مى گوييد؟ در اين باره هم معمولاً پاسخى مى شنويم دلالت بررفتارىمی كند از جنس جوش‌وخروش و ناآرامى و اضطراب.

هرچند همه‌ى اين اظهار نظرها تا حدى درست است و به بخشى از رفتارهاى هيجانى يا عاطفى اشاره دارد اما همه‌ى مطلب نيست.

حالا به تعريف هيجان از نظر علوم رفتارى توجه كنيد. معمولاً هيجان و عواطف نيز يكسان يا نزديك به هم معنى شده‌‌است.

“هيجان Emotion ، واكنش احساسى پيچيده‌اى است مركب از يك عده تغييرات فيزيولوژيك كه در تغييرات بدنى كه مقدمه ی اعمال آشكارند، ظاهر می شود.”

پس هيجان ياعاطفه نوعى واكنش است. يعنى نوعى رفتار و جنبه‌ى احساسى دارد يعنى ناشى از يك حس و ادراك آن است.

(توجه به تعريف احساس از نظر روانشناختى نيز ضرورى است.)

از آنجا كه احساس در انسان‌ها دارای جنبه‌های خوشايند يا ناخوشايند است. پس عواطف و هيجان‌ها كه رفتارهاى ناشى از احساس‌هاى انسان است. خود داراى جنبه‌هاى خوشايند و ناخوشايند مى باشد.

بنابراين تصور اين‌كه عواطف تنها داراى بار خوشايند است، درست نيست.

با چند مثال از هيجان‌ها و عواطف به اثر آن‌ها در زندگى می پردازيم.

حالت هایی مثل غم،شادی،خشم،عصبانیت،ترس،اضطراب،افسردگی همگی حالت های عاطفی یا هیجانی است که به نوعی عکس العمل رفتاری را نیز با خود دارد.

شيوه‌هاى بروز عواطف در افراد، گوناگون است و تحت تاثير يادگيری و زمينه‌هاى زيستى و ارثى قرار می گيرد. اما آنچه قطعيت دارد اين است كه رفتارهاى‌ عاطفى بيشتر متاثر از الگوهاى محيطى است و چون اين رفتارها جنبه‌ی يادگيرى دارد، بنابراين می توان برنامه‌هايى براى آموزش ايجاد تعادل و هماهنگى در بروز عواطف در نظر گرفت و به اين ترتيب بطور غيرمستقيم به كودكان كمك كرد تا عواطف خود را به نحو درست بروز دهند.

عده‌اى فكر می كنند كه تسلط بر رفتار عاطفی يعنى كوشش براى سرپوش گذاشتن برآن و بروز ندادن آن‌ها؛ كه اين تصور نادرست است و بايد به فكر ايجاد محيط‌هايى باشيم تا در آن فرزندان ما بطور غيرمستقيم و با يادگيرى از الگوهاى سالم در اطراف خود بتوانند عواطف خود را به درستی و به اندازه‌ى لازم نشان دهند.

اصولاً نشان دادن عواطف چه عواطف خوشايند چه عواطف ناخوشايند براى سلامتى، بقا و ارتباط سالم بين انسان‌ها ضروری است.