مقدمه
کتاب های درسی قبل از صنعت چاپ و دوران چاپ سنگی با خط نستعلیق نوشته می شد . با توجه به اینکه داشتن خط خوش آرزوی هر فرد تحصیل کرده بود . خوش خطی هم امری رایج و همه پسند بود.
اما با کمال تأسف به علت استفاده از خط نسخ ماشینی بد خطی در کودکان ریشه می دواندو به امری معمول بدل می شود . تا اینکه مسؤلان امر به فکر چاره جویی افتادند و با برگزاری همایش ها و کارشناسی های متعدد به این نتیجه رسیدند که باید کتاب های فارسی و خط دانش آموزان عوض شود و خط شبه نستعلیق جایگزین خط چاپی شود و این مهم از اول دبستان آغاز شد و همچنان ادامه دارد و جای بسی مسرت و شادی است که دانش آموزان کلاس اولی بسیار زیباتر از گذشته می نویسند و معلمان ما به آن افتخار می کنند .
طبق بررسی های به عمل آمده توسط روانشناسان اولین خطوطی که کودک روی صفحه ی سفید ایجاد می کند خطوط منحنی است و فقط کودکانی که از روان نا آرامی برخوردارند خط های شکسته و زاویه دار می کشند . پس خط نستعلیق با ساختار طبیعی روح انسان سازگاری دارد .متخصصان امر راهنمایی و رانندگی نيز می گویند رانندگی در جاده های پر پیچ و خم به مراتب کمتر از جاده های مستقیم رانندگان را دچار خستگی وخواب آلودگی می کند. آموزش خوشنویسی در مقاطع مختلف تحصیلی به ویژه در دوره ی ابتدایی از اهمیت ویژه ای برخودار است ، چرا که نیازهای روزانه افراد نوشتن به صورت « خوانا » و
بیشتر کتاب ها ، روزنامه ها و نوشته های فارسی با « خط نسخ » نگارش می یابد؛ اما همه ی ما معمولاً هنگام نوشتن به جای خط نسخ از خط دیگری به نام « خط نستعلیق » ( خط تحریری ) استفاده می کنیم . بیشتر متون ادبی نیز با این نوع خط نگاشته شده است . بنابراین دانش آموز باید با نوشتن و خواندن این خط نیز آشنا شوند .
خط نستعلیق با خط نسخ تفاوت دارد به ویژه این که برخی از حروف در این خط با شکلی متفاوت با خط نسخ نوشته می شود و در هنگام اتصال حروف به یکدیگر بین این دو نوع خط تفاوت هایی دیده می شود . خط تحریری از خط نسخ زیباتر است و در صورتی که دانش آموزان به نوشتن این خط عادت کنند ، راحت تر می نویسد و « سرعت نوشتن » آنان نیز نسبت به خط نسخ بیشتر خواهد بود .
عوامل فیزیکی مؤثر بر خوش خطی :
1- توجه به خط زمینه:
چنانچه آموزگاران عزیز پیش از شروع آموزش برای نوشتن،فراگیران را به خوبی با خط زمینه آشنا سازند، در بهبود خط آنان تأثیر گذار خواهد بود.
2- صحیح گرفتن قلم :
یکی از مسائل عمده ای در جامعه ما باعث بد خطی افراد شده است ، نادرست گرفتن قلم می باشد .
قلم باید بین انگشتان به صورت آزاد و راحت قرار گیرد و انگشتان نباید هیچ فشاری بر آن وارد کنند . فشار بیش از حد علاوه بر آن که به زیبایی خط لطمه می زند ، باعث خستگی زود رس دانش آموز شده ، او را از ادامه ی نوشتن باز می دارد . بهترین روشی که برای گرفتن قلم پیشنهاد می شود این است که قلم بین انگشتان شصت و نشانه قرار گیرد و تکیه ی آن بر انگشت میانه باشد . در این حالت ، انگشت شصت و نشانه نباید خمیدگی زیادی پیدا کنند و قلم باید در امتداد انگشت نشانه قرار گیرد.
۳- درست نشستن در هنگام نوشتن :
دانش آموزان دوره ی ابتدایی در مرحله رشد قرار دارند و اگر هنگام نوشتن کمر و گردن خود را زیاد خم کنند ، ستون فقرات آنان از حالت طبیعی خارج می شود و در آینده سلامتشان به خطر خواهد افتاد . خمیدگی زیاد ستون فقرات سبب بروز خستگی جسمی و ملال روحی نیز می شود و دانش آموز را از ادامه ی کار باز می دارد . بنابراین باید به دانش آموزان یادآوری شود که هنگام نوشتن ( در پشت میز یا روی زمین ) کمر و گردن خود را مستقیم نگه دارند و از خمیدگی بیش از اندازه ی ستون فقرات بپرهیزند .
4- فاصله ی چشم از کاغذ و روش قرار دادن کاغذ :
هنگام نوشتن چشم باید حدود سی سانتی متر با کاغذ فاصله داشته باشد . رعایتنکردن این فاصله سبب خستگی چشم شده ، در مدت طولانی به قوه ی بینایی دانش آموزان آسیب می رساند . ضمناً خستگی چشم نیز مانند خستگی دست ، کمر و گردن ، دانش آموز را از ادامه ی نوشتن باز می دارد .
یکی دیگر از مواردی که معلم دبستان باید در شروع نوشتن به دانش آموزان خود بیاموزد این است که هنگام نوشتن کاغذ را در مقابل خود به صورت « کج » قرار ندهند . کاغذ و خط زمینه ای که روی آن نوشته می شود باید کاملاً در مقابل چشم به حالت افقی قرار گیرد . البته برای اینکه چشم بر نوشته مسلط باشد می توان کاغذ را کمی به سمت راست کشید ، ولی لازم است که حالت افقی ان همچنان حفظ شود . بدیهی است این امر نیز در زیباتر شدن خط دانش آموزان و جلوگیری از کج نویسی مؤثر خواهد بود .
5- میزان نور در هنگام نوشتن :
کم یا زیاد بودن نور در هنگام نوشتن باعث خستگی چشم و صدمه دیدن قوه بینایی می شود . متعادلترین مقدار نور ، نور طبیعی روز است که از پنجره سمت چپ به داخل اتاق و به محل نوشتن می تابد . نور مستقیم آفتاب به دلیل شدت زیاد و نور هنگام طلوع و غروب آفتاب به دلیل ضعیف بودن ، برای نوشتن مناسب نیستند .
کمبود نور را می توان با استفاده از لامپ های مناسب به حد تعادل رساند ، ولی در همه حال ، جهت تابش نور بر کاغذ باید از سمت چپ باشد .
- استفاده از ابزار مرغوب و مناسب
لوازم التحریر مرغوب و مناسب اعم از کاغذ مناسب ، مداد و میز و صندلی مناسب و استاندارد نیز نقش به سزایی در خوش خطی دانش آموزان دارد
عوامل روانی تأثیر گذار در خوش خطی:
1- تشویق معلم و سایر واکنش های به جا و مناسب او :
تشویق معلم و سایر واکنش های به جا و مناسب او می تواند در کیفیت خط فراگیران بسیار تأثیر گذار باشد . در صورتی که معلم بسیار بیشتر از توانایی فراگیر از او بخواهد باعث دلسرد شدن وی و اگر بیش از حد تشویق و تأیید نماید سبب زیاده طلبی فراگیر خواهد شد .
2- تشویق و نظارت صحیح اولیاء :
آگاهی اولیا از نحوه ی صحیح نوشتن واژه ها و هدایت و نظارت صحیح آنها بسیار در بهبود کیفیت نوشتن فراگیران اثر گذار خواهد بود . وقتی کودک در منزل صفحه ای می نویسد بدون آنکه کسی او را به شکلی صحیح هدایت و یا تشویق نماید مسلماً دچار اشکال می شود .
3- آمادگی روحی و جسمی کودک در وقت نوشتن
کودک باید از نظر جسمی و روحی آمادگی لازم را داشته باشد. دچار بیماری و یا ضعف عضلات نباشد بدیهی است کودکانی که سوء تغذیه و مشکلات روحی ، جسمی خاص دارند نمی توانند با کیفیت لازم بنویسند.
علل بد خطی در دانش آموزان :
1- بد گرفتن مداد:
علاوه بر توجه به بند 2 در صفحه ی 2 ،لازم به ذکر است که دانش آموزان باید حتماً مداد را طوری در دست بگیرند که حتماً انگشتان آنها روی بخش رنگی مداد باشد نه روی قسمت تراشیده و مخروطی شکل آن تا کاملاً به نوک مداد و صفحه ی دفتر و آنچه می نویسند تسلط کافی داشته باشند .
2- عدم رشد کافی عضلات ظریف انگشتان:
الف) برای تقویت عظلات ظریف دست ها نیمه ای از یک ورق روزنامه به فراگیر می دهیم و از او می خواهیم روزنامه را با دستی بگیرد که با آن می نویسد روزنامه را بگیرد و بالا ببرد ( یک دستی ) در هوا بدون کمک از دوار یا بدن و یا هر شی ء دیگری روزنامه را با کمک انگشتان همان دست مچاله نماید .
لازم به ذکر است که این بازی را می توان در کلاس به صورت مسابقه انجام داد.
ب) خمیر بازی : به شرطی که برای نرم کردن و یا شکل دادن به خمیر فقط از انگشتان و دست ها استفاده نماید از کف دست ها استفاده نشود .
ج ) مسابقه ی باز و بسته کردن دکمه ها : می تواناز روپوش خود بچه ها استفاده کرد و یا از چند پیراهن مردانه استفاده کنیم و مسابقه برگزار نمائیم .
د ) پوشیدن و درآوردن جوراب ها به صورت مسابقه در کلاس .
هـ ) باز و بسته کردن بند کفش ها
3- عدم هماهنگی لازم بین چشم و دست ها :
فعالیت هایی مثل سوزن نخ کردن ، بازی با توپ پینگ پنگ و راکت ، پرتاب توپ درون سبد ، پرتاب دارت به هدف ،رنگ آمیزی اشکال ساده بدون بیرون زدن از خطوط ، می تواند تاحد زیادی بین چشم و دست هماهنگی ایجاد شود.
- ضعف ادراکی بینایی :
مطابق شکل روبرو نوارهای کاغذی تهیه شود . روی هر کاغذ با ماژیکی که نوک آن پهن باشد خط های مستقیم به اندازه های کوتاه و بلند رسم می کنیم و از فراگیران می خواهیم که خطوط را قیچی نمایند.
برای مرحله بعدی همین خطوط را رسم می کنیم ولی نازک تر تا جایی که خطوط را با خود خودکار ترسیم می کنیم تا دانش آموزان آن را با دقت بیشتری قیچی نمایند .
مرحله بعد خطوط را باز هم پهن کشیده ولی از خطوطی که انحنا دارند یا دارای شکستگی می باشند استفاده می کنیم مانند شکل روبرو .
و برای مرحله بعدی همین خطوط رسم می شود ولی نازک تر تا جایی که با خودکار کشیده شوند و بچه ها با دقت و حساسیت بیشتری آن را قیچی نمایند.
مرحله ی بعدی روی مقواهای 10 در 10 اشکال از ساده به مشکل کشیده می شوند و از کودک می خواهیم که از روی خطوط آنها را قیچی کنند .
این تمرین ها می تواند به صورت بازی انجام شود امّا مؤکداً به مسابقه گذاشته نشود زیرا دانش آموزانی که اختلال در ادراک بینایی دارند به دلیل عقب افتادن از مسابقه دچار مشکل خواهند شد .
5- کثرت تکالیف نوشتنی:
توصیه می شود معلمین گرامی از دادن تکالیف زیاد و بی هدف که دانش آموزان را خسته می کند و باعث تند نوشتن و بد خطی و بی انگیزگی آنان در نوشتن می شود اجتناب نمایند تا فراگیران بتوانند با علاقه و توجه کافی به نوشتن تکالیف خود همراه با پرداختن به جزئیات واتمام آن در ظرف زمانی استاندارد موفق شوند .
6- برخورد نامناسب معلم :
برخور نامناسب معلم پس از مشاهده ی تکالیف می تواند اثر فوق العاده ای در روند کار فراگیر داشته باشد . به این معنی که هر گاه دانش آموز را وادار نمائیم که نوشته های نا مرتب خود را پاک کند و کار نوشتن را از سر بگیرد از یک سو باعث شده ایم که انرژی کودک را به مقدار زیادی هدر برود و از سوی دیگر کودک فرصت کافی ندارد تا دوباره آن تکلیف را در فرصت باقی مانده با نظم و دقت بنویسد ،علاوه بر این وقتی کودک در ادامه ی کار دوباره با راهنمایی آموزگار تلاش در نوشتن صحیح می نماید، خود می تواند با مقایسه کردن با نوشته های قبلی خود به قضاوت نشسته و در صورت پیشرفت، به انگیزه ی درونی برسد.
7- عدم توجه و نظارت درست خانواده ها:
برخی از دانش آموزان زمان انجام تکالیف در منزل به دلیل عدم آگاهی لازم از نحوه ی نوشتن صحیح حروف دچار مشکل می شوند و بعضاً نیز خانواده ها به علت ابراز محبت بی مورد و به قول خودشان "راحت نمودن کار بچه" آموزش های نادرست به کودک می دهند و نحوه ی حرکت و چرخش دست کودک را در حین نوشتن هریک از شکل های دوره ی دست ورزی (4 هفته ی اول) تغییر می دهند. بدین ترتیب کودک از روش درست نوشتن آن دور می شوند.
گاهی موارد هم کودک از ابتدا تا انتهای کار را در منزل انجام می دهد و چه بسا نیز همه را اشتباه انجام داده است اما اولیا اصلاًمتوجه این اشکال نشده اند و کودک نیز بر این باور بوده که کار خود را درست انجام داده است.
8- آموزش نادرست معلمین:
متأسفانه برخی از آموزگاران گرامی از آگاهی کافی نسبت به حداقل اصول صحیح خط نستعلیق ویا حتی خط کتاب برخوردار نیستند ( معلم بسیار بد خط است) بدیهی است که اینگونه معلمین نمی توانند در کیفیت بخشی به خط دانش آموزان خود به نحو مطلوب اثرگذار باشند.
9- تراکم زیاد دانش آموزان در کلاس:
تراکم زیاد دانش آموزان در کلاس از دو جهت بر کاهش کیفیت خط فراگیران اثر می گذارد:
الف) معلم فرصت کافی جهت رسیدگی به فراگیران و رفع نقائص رسم الخطی آنان را ندارد و اجباراً به انجام سایر کارها می پردازد.
ب) فراگیران به صورت سه نفری یا بیشتر در میز و نیمکت ها می نشینند . پس به لحاظ نبودن جای کافی ، بسیاری از شرایط مناسب جهت نوشتن فراهم نمی گردد.
10- عدم برقراری ارتباط عاطفی مناسب بین معلم و آموزگار:
همه ی آموزگاران به درستی بر این مهم واقفند که در صورت برقراری ارتباط عاطفی عمیق بین دانش آموز و معلم ،بسیاری از گره های آموزشی برطرف می گردد.لذا این مهم می تواند در خط دانش آموز نیز بسیار زیاد اثربخش باشد.
11- سرعت نوشتن کودک:
هنگامی که دانش آموز با سرعت بالا می نویسد صرفاً جهت رفع این معضل از دانش اموز می خواهیم یک کلمه را مشکی و یک کلمه را قرمز بنویسد.لازم به ذکر است که گاهی اوقات سرعت کودک در نوشتن تکالیف، به دلیل کثرت تکالیف است که در این صورت آموزگاران عزیز باید به این مسئله توجه کافی داشته باشند.
1۲- فشار بیش از حد دست بر مداد و در نهایت بر سطح کاغذ:
الف ) استفاده از اتود در منزل برای نوشتن مشق
ب) نقاشی و یا نوشتن تکالیف روی یک برگ کاغذ بدون زیردستی . روی موکت .
